REPORTAGE

Op de muur gebeurt het

Nergens vind je zo'n rijkdom aan decoratieve tegeltableaus en kleurrijke wandschilderingen als in de straten van Rio. Alles kan.

Stefan Kuiper
Muurschildering uit het project Favela Painting door Haas & Hahn (2007) in Rio de Janeiro. Beeld Udo Feitsma
Muurschildering uit het project Favela Painting door Haas & Hahn (2007) in Rio de Janeiro.Beeld Udo Feitsma

Indrukwekkend was ze zeker, de villa in de heuvels van Zuid-West Rio waar kunstenaar Eduardo Coimbra werkte aan zijn sculptuur Muro, een van de hoogtepunten van de twee tentoonstellingen over Braziliaanse kunst in Museum Beelden aan Zee (Scheveningen) en Kunsthal KAdE (Amersfoort). Dat begon met de villa zelf, met zijn muren bedekt met ouderwets Portugees tegelwerk en zwembad in de achtertuin, en zette door in het terras erachter, het uitzicht op de palmen, bananenbomen en slingerplanten. De veelvormigheid ervan deed je naar adem happen. Het was een kunstwerk op zich.

Later, in zijn atelier, vertelde Coimbra, een introverte begin-vijftiger in korte broek met zachtaardige oog-opslag en aristocratisch voorhoofd, in kunstenaarsgesprek nummer honderd-en-zoveel tijdens de achtdaagse persreis van bovengenoemde musea, dat de omringende natuur hem inspireerde. In zijn kunst, sculpturen en landart-achtige projecten, klonk ze meestal door.

Metafoor

En inderdaad: de sitespecific-installaties die hij vervolgens op zijn Mac toonde - een grasveld aangelegd in een galerie waarvan de uitgespaarde vloer oogde als een rivier; een ezelsoor van gras dat uit de grond omhoogkomt, de blinde gevel bedekt met grote foto's van een wolkenlucht - oogden streng geometrisch, maar nooit zonder iets organisch in het ontwerp, iets zwierends en sensueels. Noem het biologisch dynamisch minimalisme. Het zit ook in Muro.

Dat is een heel eigenaardig ding. Het bestaat uit acht lagen rood-bruine baksteen die samen een golvende gevel vormen, een gevel waarvan de onderkant is voorzien van wieltjes, als bij een rolkoffertje. Elders zou zo'n muur een geinige gimmick zijn. Hier, in Brazilië, het land van Oscar Niemeyer met zijn speelse modernisme en gebouwen die de zwaartekracht tarten, maar ook het land waar de woningen dubbel ommuurd zijn om inbrekers buiten te houden, wordt het een metafoor. Met zijn golvende oppervlak en (niet) rijdende onderstel vormt het een ontkenning van al wat rigide en afgebakend is. Coimbra's muur wil het muur-zijn duidelijk ontstijgen.

Daar zijn er meer van, hier in Sao Paulo en Rio. Zeg Braziliaanse kunst, en je hebt het heel vaak over kunst aangebracht op, of gemaakt van muren. 'Muur' mag dan worden opgevat in de ruimste betekenis van het woord; ook tegelwanden, flatgevels, klimplanten, rolluiken, hekwerken en al dan niet met kogelgaten doorzeefde glazen puien kun je voor het gemak toe rekenen. Een met bakstenen bedekte fiets? Vooruit, die ook. Zij lijken voor de Braziliaanse kunst wat olieverf, marmer of bijenwas is voor de Europese. Zie je een tentoonstelling over Braziliaanse kunst, of, op een Biënnale, een presentatie ván Braziliaanse kunstenaars: je komt ze meestal tegen.

null Beeld Rechtenvrij
Beeld Rechtenvrij
null Beeld Rechtenvrij
Beeld Rechtenvrij

'Soft power'

Ergens is het ook wel logisch, de Braziliaanse preoccupatie met de muur. Het is blinde gevels bij de vleet, daar in de Zuid-Amerikaanse grootsteden. Daar zijn veel oorzaken voor te geven - van de exorbitante bevolkingsgroei in de 20ste eeuw en de daarmee gepaard gaande vraag naar goedkope huisvesting (torenflats!) tot het modernistische maakbaarheidsideaal dat in Brazilië zeer levens-vatbaar was en veel Corbusier-achtige projecten opleverde (Brasilia!). Ook de militaire dictatuur die tot ver in de jaren tachtig de dienst uitmaakte en burgers nadien met dubbele kracht aanzette zich de openbare ruimte toe te eigenen (graffiti!) was een van de oorzaken die ertoe leidden dat 'muur' in Brazilië het bepalende uitingsmiddel en artistieke canvas werd.

Nu is zulke muurkunst geen geïsoleerd gegeven. Ze maakt deel uit van een buitengewoon potente Braziliaanse traditie van kunst in de openbare ruimte. Daaronder verstaat men hier niet de obligate roestvrijstalen monoliet die een wethouder cultuur op een rotonde in een nieuwbouwwijk heeft gezet zodat de jeugd na het uitgaan iets heeft om tegenaan te plassen; hier betreft het spontane bottom-up-burgerinitiatieven bedoeld om het straatbeeld op te leuken en te ontregelen.

Ontmoet enkele van de kunstenaars die straks in Nederland exposeren, en je komt ze tegen, de afval-sculpturen ontstaan in de gaten in het wegdek; de performances waarin een vijftal bestelauto's over een rotonde rijdt, perfect synchroon, als paarden in een dressuurwedstrijd; de lichtinstallaties die nu eens niet reclame maken voor een drankmerk, maar een herinnering bieden aan de eeuwige corruptie in het land - kunst die men in Amersfoort handig schaart onder de vlag van de 'soft power': poëtisch engagement, zachtmoedig activisme. Zulke kunst wil de wereld een beetje beter maken. Haar schoonheid is bijvangst, geen doel.

Klassiekers

Dat is niet iets van gisteren. Het genre kent haar klassiekers. Al sinds de jaren zestig, toen de regering van de linkse president Joao Goulart uit het zadel werd gestoten door de junta, het begin van de militaire dictatuur, hebben conceptuele kunstenaars met interventies in de publieke ruimte de zittende macht aangevallen of de maat genomen.

Exemplarisch is Cilco Meireles' Insercoes em Circuitos ideológicos (Invoegingen in Ideologische Circuits), een project waarin het draaide om Coca-Colaflesjes waarvan de etiketten waren voorzien van tips voor het voeren van guerrilla (recepten voor molotovcocktails etcetera) alvorens ze weer in roulatie werden gebracht, een gevaarlijk project waarvan de bedenker zijn leven indertijd niet zeker was.

Tijdens een bezoek aan het Inhotim, een beeldenpark nabij Bello Horizonte dat tien keer zo groot is als het Museum Kröller-Muller, had ik het genoegen een tijdje naar enkele van zulke ouderwets Coca-Cola-flesjes te mogen kijken. Wat zal ik erover zeggen? Ze oogden nogal ouderwets. De strijdbare geest ervan is echter nog altijd vaardig over de Braziliaanse kunst, ook in die op- en gemaakt van muren.

null Beeld Rechtenvrij
Beeld Rechtenvrij

A Gentil Carioca

Om die muurkunst is de Braziliaanse kunst bekend - en terecht. Nergens vind je zo'n rijkdom aan decoratieve tegeltableaus en kleurrijke wandschilderingen als in de favela's en de meer artistieke wijken van Rio de Janeiro en Sao Paulo. Bekend is pixação, de hanenpotengraffiti die de Braziliaanse binnensteden bedekt als het werk van een manische tatoeëerder, een kunstvorm die draait om territoriumdrift en het aftroeven van rivalen door je tag op zo'n gevaarlijk (lees: hoog) mogelijke plek achter te laten. Maar stunten en epateren is slechts een kwaliteit van de Braziliaanse muurschilderkunst. Zij kan ook decoratief zijn, zoals het prachtige gevelvullende portret van Formule 1-coureur Ayrton Senna in Sao Paulo. Of sociaal verbindend en verheffend. Een fraai exemplaar van de muur als sociaal bindmiddel vind je in Rio, in de multi-etnische wijk Sahara, een initiatief van A Gentil Carioca, galerie voor hedendaagse Braziliaanse kunst sinds 2002.

Deze galerie is een fenomeen. Bent u ooit nog eens in Rio - ga ernaartoe. Wat A Gentil Carioca (Carioca is een inwoner van Rio, denk: Joe Carioca), het geesteskind van de kunstenaars Ernesto Neto, Laura Lima en Márcio Botner, onderscheidend maakt, is een fenomeen waarvoor een fraai neologisme bestaat: glokaal; een samentrekking van globaal en lokaal. A Gentil Carioca is glokaal, en het is dat in extremis. Deze galerie, die een sterke selectie kunstenaars vertegenwoordigt, is vermoedelijk de enige ter wereld die net zo populair is bij de toelatingscommissie van Art Basel en de curatoren van MoMA als bij de marktkooplui en clochards om de hoek. Het A Gentle Wall-project heeft daar zeker aan bijgedragen.

Op een middag in april namen we er een kijkje. De lucht was vochtig en drukkend. De zon toonde zich van zijn meest onbarmhartige kant en de straten roken naar gebraden kip. In de galerie werden we ontvangen door een lange veertiger met asblond haar en een innemende grijns. Márcio Botner, aangenaam. Nadat hij een tijdje had staan praten over de galerie - een succesverhaal - en over de werdegang van Sao Paulo Arte - iets minder een succesverhaal - leidde hij ons naar een werkplaats aan de overkant van de straat. Twintigers troffen er voorbereidingen voor een feest en verkochten er zelf ontworpen T-shirts. Op eentje werd in pictogrammen uitgelegd hoe je een condoom moest omdoen. Tegenover de werkplaats bevond zich een blinde gevel van zo'n 15 meter waarop iemand bloempatronen van hoelahoeps had gemaakt. Inderdaad, de muur.

Het idee erachter is simpel: om de vier maanden nodigt men een kunstenaar uit om het oppervlak naar eigen inzicht te vullen. Alles mag, schilderen, betegelen, zonneluifels ophangen, douches installeren, spiegelend materiaal opplakken - álles. Wil men de muur van boven tot onder met plantaardige margarine insmeren - mag ook. Echter, projecten die de interactie tussen buurtbewoners bevorderen worden aangemoedigd. Iedere editie wordt gefinancierd door een eigen patroon.

Brazilië nu in Nederland

Twee instellingen wijden tegelijk een tentoonstelling aan Braziliaanse kunst. Kunsthal KAdE toont onder de titel Soft Power politiek angehauchte Braziliaanse kunst met speciale aandacht voor muurschildering en decoratie. Voor Museum Beelden aan Zee selecteerde gastcurator Carolyn H. Drake sculpturen van Braziliaanse makers. Kunstenaars die daar zijn te zien, zijn onder anderen: Carmella Gross, Héctor Zamora, Cildo Meireles, Eduardo Coimbra en Tunga.

Gewenning en gehechtheid

Het initiatief, vertelt Marcio, had niet snel succes. De Joodse, Arabische, Chinese en andere middenstanders die de buurt bevolken reageerden er aanvankelijk nogal lauwtjes op. Ze meenden dat de muur een bodemloze put zou zijn, enkel moeite zou kosten, geld zou opslorpen. Waren Marcia en de zijnen soms gek geworden, vroegen ze zicht af. En Marcio, die overkomt als een man die niet geïnteresseerd is in een plan als het niet op z'n minst een beetje krankzinnig is, antwoordde: zeker, deze muur kost ons moeite, hij slurpt ons geld op, en we zijn een beetje gek, maar weten jullie wat: het boeit ons niet. Wij geloven hier in, dus we doen het.

En zoals het vaker gaat met projecten in de openbare ruimte: op afkeuring volgden gewenning en gehechtheid. Marcio: 'Mensen raakten nieuwsgierig naar de muur. Ze liepen om, om te kijken of er al een nieuw project gaande was.' Op een enkel incident na - het delftsblauwe tegelwerk dat hem op een politiezaak kwam te staan wegens verstoring van de publieke orde - bleven de negatieve reacties uit. Vernielingen ook, trouwens. Botner: 'Mensen lijken respect te hebben voor de muur.'

Daar heeft men reden toe. De muur van A Gentil Carioca is een van die zeldzame community-art-projecten die niet blijven steken in goede bedoelingen of een onderonsje van de kunstwereld. Deze projecten - en zij variëren van douches waaronder vieze of verhitte buurtbewoners zich kunnen afspoelen tot een zonnewijzer of een verticale kruidentuin - doen werkelijk goed.

Misschien wel het mooiste voorbeeld daarvan was Guga Ferraz' project Cidade Dormitório. Dat bestond uit zes bedden, boven elkaar aan de muur bevestigd als in een hotel, vrij voor eenieder die zin had om een dutje te doen of er de nacht door te brengen. Waarvan vanaf de eerste dag gretig gebruik werd gemaakt. Vermoeide werkers hielden siësta bij de muur, daklozen brachten er de nacht door. Een man, een zwerver, richtte het bovenste bed in als penthouse, compleet met spulletjes en hond. Deze muur werkte omarmend in plaats van buitensluitend.

Soft Power, Arte Brasil, Kunsthal KAdE, Amersfoort, 21/5 t/m 28/8; Brasil, beleza?, Museum Beelden aan zee, Scheveningen, 6/5 t/m 2/10; Lange Voorhout, Den Haag 26/5 t/m 21/8.

Meer over