Ook schaken kan Deep Blue nog niet zonder hulp

De overwinning van Deep Blue op Kasparov doet menigeen de loftrompet steken over de vermogens van de computer. Volgens Philip Brey is daar wel wat op af te dingen....

DE overwinning van de schaakcomputer Deep Blue op wereldkampioen Gari Kasparov is niet alleen publiciteit voor de firma IBM. Het is ook een opsteker voor onderzoekers van kunstmatige intelligentie, zoals Drew McDermott die in Forum van 15 mei de loftrompet steekt over Deep Blue.

Voor het eerst lijkt te zijn aangetoond dat wat betreft intelligentie computers de mens kunnen evenaren of zelfs overtreffen. De leider van het IBM-team achter Deep Blue, Chung-Jen Tan, heeft zelfs gesteld dat de inzet van het schaaktoernooi tussen Kasparov en Deep Blue bestond uit de toekomst van de computer en zijn betekenis voor de mensheid.

IBM-vertegenwoordigers als Tan laten niet na te benadrukken dat de RS/6000-computertechnologie, die het hart vormt van Deep Blue, eveneens bruikbaar is voor het oplossen van complexe praktische problemen zoals het regelen van het luchtverkeer, het voorspellen van het weer, en het ontwikkelen van nieuwe medische behandelingsmethoden. Geïnteresseerde bedrijven staan al in de rij.

De overwinning van Deep Blue op Kasparov laat zeker zien dat computers tot indrukwekkende prestaties in staat zijn. De vraag is echter of nu is aangetoond dat het kunstmatige intelligentie-onderzoek zo ver is gevorderd dat computers zelfstandig taken kunnen verrichten die voorheen alleen door menselijke experts konden worden uitgevoerd.

Er zijn twee redenen om deze conclusie toch niet te trekken. Ten eerste kan worden betwijfeld of Deep Blue de schaakintelligentie bezit van een wereldkampioen. Ten tweede vormt het schaakspel een speciaal geval dat zich niet makkelijk laat generaliseren tot zaken als het regelen van vliegverkeer.

Kasparov zelf heeft na afloop gezegd dat de overwinning van Deep Blue niets bewijst, en dat de hele opzet van het toernooi oneerlijk was. Men kan dit afdoen als de protesten van een slecht verliezer. Toch zijn er goede redenen om Kasparov gelijk te geven.

Om te beginnen is Deep Blue geen 'neutrale' schaakcomputer, maar een computer die specifiek is toegesneden op één doel: het verslaan van Gari Kasparov. Jarenlang is een uitgebreid team van IBM bezig geweest de wedstrijden van Kasparov te analyseren en alle sterke en zwakke punten van zijn spel bloot te leggen. Deep Blue kon hierdoor putten uit het hele spelverleden van Kasparov plus de door het IBM-team ontwikkelde tegenstrategieën.

Geen enkele grootmeester heeft ter voorbereiding van een toernooi ooit de beschikking gehad over zoveel informatie en advies. De vraag is of een goede menselijke speler met een dergelijke uitgebreide analyse in zijn binnenzak niet ook van Kasparov zou kunnen winnen. Deep Blue is in ieder geval geen universele topschaker, maar eerder een anti-Kasparov-machine. Op wedstrijden tegen andere topschakers is hij geheel niet voorbereid.

Ten tweede heeft het IBM-team de gelegenheid gekregen om de computer tussen de toernooipartijen door te herprogrammeren om zo strategiewijzigingen door te voeren. In een eerder schaaktoernooi tussen Kasparov en een vroegere versie van Deep Blue was dit nog niet mogelijk. Kasparov had toen de zwakheden van Deep Blue snel door, en won dit toernooi glansrijk.

In het huidige toernooi is hier door het IBM-team dus iets op gevonden, maar niet op een manier die verdienstelijk is voor Deep Blue. Deep Blue zelf leert immers nog steeds niets van zijn wedstrijden. Het leerproces en de strategiewijzigingen tijdens het toernooi berusten geheel op de denkarbeid van het achterliggende team.

Ten slotte is er het feit dat Kasparov duidelijk onder het niveau van een wereldkampioen heeft gespeeld. Voor een belangrijk deel valt dit toe te schrijven aan zijn in de media breed uitgemeten angst voor Deep Blue. Achterliggende reden hiervan is waarschijnlijk geweest dat Kasparov geen toegang heeft gekregen tot eerdere wedstrijden van Deep Blue. Hij speelde in feite tegen een hem onbekende tegenstander.

Dit leidde bij Kasparov tot een voor hem onkarakteristiek argwanend en fantasieloos spel. De grootheid van een schaakgrootmeester als Kasparov ligt namelijk niet alleen in een algemene kennis van het schaakspel. Het ligt voor een belangrijk deel ook in de vaardigheid om op basis van kennis van de tegenstander een strategie te kunnen ontwikkelen die inspeelt op zijn of haar zwakheden.

Er zijn dus ten minste drie factoren die afdoen aan het succes van Deep Blue, en het onwaarschijnlijk maken dat Deep Blue zelfstandig de rol van een wereldkampioen kan vervullen.

Stel echter dat Deep Blue wel de expertise van een wereldkampioen bezit. Zou dan geconcludeerd kunnen worden dat de RS/6000-technologie achter Deep Blue geschikt is om op andere gebieden dan het schaakspel systemen te ontwikkelen die menselijke experts kunnen vervangen? Nee.

De door IBM genoemde gebieden wijken namelijk af van gebieden zoals schaak waarin het kunstmatig intelligentie-onderzoek in het verleden het meeste succes heeft geboekt. Het kenmerk van deze laatste gebieden, zogeheten formele domeinen, is dat ze geheel ondubbelzinnig zijn gedefinieerd, en dat alles erin zich gedraagt volgens strak gedefinieerde regels.

Voorbeelden van zulke formele domeinen zijn de wiskunde en logica, en spelen als boter-kaas-en-eieren en schaak. Computers functioneren goed binnen formele domeinen en kunnen vaak zelfs het niveau van experts evenaren of overtreffen, omdat het formele karakter ervan zaken berekenbaar maakt.

De meeste alledaagse probleemdomeinen zijn echter niet formeel. De werkelijke wereld is dubbelzinnig, complex, multi-interpretabel, en daardoor moeilijk berekenbaar. Problemen oplossen in deze wereld vereist vaardigheden die in formele domeinen niet of minder nodig zijn, zoals het op verschillende manieren kunnen definiëren van een probleem, en het snel kunnen onderscheiden van relevante en irrelevante factoren.

Hiervoor is een bepaalde mate van intuïtie of 'gezond verstand' nodig die niet in een verzameling regels gevangen lijkt te kunnen worden. Pogingen hiertoe in het verleden hebben in ieder geval weinig succes gehad. Het is daarom gevaarlijk om te concluderen dat een computer die een schaakpartij kan winnen ook wel geschikt zal zijn om zelfstandig het luchtverkeer te regelen.

Philip Brey is universitair docent techniekfilosofie aan de Universiteit Twente.

Meer over