Boekrecensies

Ook interessant, en wel hierom

Redactie

Een bescheiden route die toch enorm belangrijk was

De naam ‘Zijderoute’ is misschien wel de mooiste mythe uit de geschiedenis. Ten eerste was er helemaal geen vaste route. Tussen Iran naar China lag een keten van korte handelsroutes, kronkelend door gebergten en woestijnen, van stad naar stad. Vrijwel niemand heeft ooit het hele traject van de ‘zijderoute’ afgelegd; goederen werden onderweg door de ene handelaar verkocht aan de volgende. Het handelsvolume stelde ook niets voor, en Chinese zijde maakte er maar een heel bescheiden deel van uit. Dat is de strenge boodschap van Valerie Hansen in De zijderoute. Om de romantische mythe te ontkrachten duikt ze diep in de fascinerende bodemvondsten van de afgelopen anderhalve eeuw. Maar hoe bescheiden de ‘zijderoute’ ook was, dezelfde handelaren zorgden er ondertussen wél voor dat China kennismaakte met het boeddhisme en met glasproductie, terwijl het Westen kennismaakte met papier en nog veel meer uitvindingen. Daarom is de handelsroute die eigenlijk nooit echt heeft bestaan, toch van immens cultureel belang geweest. (Marcel Hulspas)

null Beeld Omniboek
Beeld Omniboek

Valerie Hansen: De zijderoute. Uit het Engels vertaald door Maarten van der Werf en Brenda Mudde. Omniboek; € 34,90.

Naslagwerk dat goed laat zien hoezeer vertalen ertoe doet

Het begon met wat gekriebel in de marges of tussen de regels, om de betekenis van het Latijn op te helderen – de taal die onze schriftcultuur tot diep in de Middeleeuwen domineerde. De eerste geschreven ‘vertalingen’ in het Oudnederlands waren dus bedoeld als leeshulp. Pas eind 12de eeuw kwam de productie van vertalingen in de volkstaal goed op gang, mede doordat de adel en de stedelijke elite ook boeken begonnen aan te schaffen – kwestie van prestige – en zij kenden nu eenmaal niet zo goed Latijn.

In Vertalen in de Nederlanden beschrijven de auteurs uitvoerig en gedegen onze vertaalgeschiedenis. Zo’n breed opgezet historisch overzicht bestond nog niet, en alleen al daarom is dit boek van groot belang. Het loopt van het allereerste begin, via de Statenvertaling, de alexandrijnen van Willem Bilderdijk en De drie musketiers van Carry van Bruggen, tot aan het debat over racisme en identiteit van de afgelopen jaren, dat ook tot de vertaalwereld is doorgedrongen; de Gorman-discussie ontvouwde zich nét te laat om het boek te halen.

Vertalen doet ertoe, blijkt steeds weer. Maar wat we eronder verstaan, kan nogal eens veranderen. Dit rijk geïllustreerde naslagwerk helpt ons daaraan herinneren. (Emilia Menkveld)

null Beeld Boom
Beeld Boom

Dirk Schoenaers, Theo Hermans, Inger Leemans, Cees Koster & Ton Naaijkens: Vertalen in de Nederlanden – Een cultuurgeschiedenis. Boom; € 49,95.

In de virtuoze bestseller van Hervé Le Tellier kun je heerlijk verdwijnen

Anomalie, het met de Prix Goncourt bekroonde boek uit 2020 van Hervé Le Tellier (1957), staat op 2 in de lijst met Franse bestsellers aller tijden, met inmiddels meer dan een miljoen verkochte exemplaren. Nummer 1 is nog altijd L’Amant van Marguerite Duras die in 1986 de meest prestigieuze literaire prijs van Frankrijk won (1,63 miljoen). Anomalie, nu in het Nederlands vertaald, is een gevalletje van het juiste boek op het juiste moment: een virtuoze roman met een vleugje sciencefiction waarin je even heerlijk kunt verdwijnen.

Het begint als een thriller, met huurmoordenaar Blake. Daarna volgen nog acht andere personages, met ieder hun eigen verhaallijn, die allemaal in een Boeing 787 van Air France van Parijs naar New York zijn gevlogen op 10 maart 2021. Een van hen is schrijver en vertaler Victor Miesel (geïnspireerd op kunstenaar Edouard Levé), schepper van het boekje Anomalie, dat na zijn zelfmoord een cultstatus krijgt. Drie maanden later landt exact hetzelfde vliegtuig met exact dezelfde inzittenden nog een keer. Wie zijn deze mensen? Twee wiskundigen komen, samen met een team van experts, met een verklaring. (Wineke de Boer)

null Beeld Xander
Beeld Xander

Hervé Le Tellier: Anomalie. Uit het Frans door Andreas Dijkzeul. Xander; € 21,99.

Vermakelijk wetenschapsboekje van Dolf en Jim Jansen

U staat op een bruiloft, afstudeerborrel, het afscheid van een collega of andere officiële gelegenheid, iemand heft het glas en zegt: ‘We hebben voor de gelegenheid een ABC voorbereid.’ Dan weet u al: deze middag is verpest. In de handen van onervaren vertellers kunnen de 26 letters van ons alfabet schier eindeloos voelen.

Gelukkig blijkt het in alle betekenissen vlugge boekje DNA tot Z van journalist Jim Jansen en cabaretier Dolf Jansen – inderdaad, het zijn broers – de uitzondering die de regel bevestigt. Waar broer Jim een la bekende Nederlandse onderzoekers opentrok – denk aan mensen als Robbert Dijkgraaf, Marcel Levi en Ionica Smeets – en hen interviewde over de wetenschappelijke actualiteit, schreef broer Dolf bij elk interview een column die, heel losjes, over hetzelfde onderwerp gaat.

Natuurlijk is niet élke column, élk interview en élke letter raak maar wanneer een boek al freewheelend in twee pagina’s van journalistiek, naar Donald Trump, naar tekenfilmfiguur Barbapapa en tot slot naar kleine piemels kan schakelen, doet het gewoon een heleboel goed. (George van Hal)

null Beeld Fontaine
Beeld Fontaine

Jim Jansen en Dolf Jansen: DNA tot Z. Fontaine; € 12,50.

Gelaagde novelle over een ontvoerde grootvader in Guatemala

In de verhalenbundels De Poolse bokser en Duel vertelde de Guatemalteekse schrijver Eduardo Halfon over zijn ene grootvader, een Poolse Jood die Auschwitz overleefde. In de mooie, gelaagde novelle Deuntje is zijn andere grootvader aan de beurt, een Libanese Jood die zich na veel omzwervingen in Guatemala vestigde en daar in 1967 door guerrillastrijders werd ontvoerd. Na 35 dagen, toen de familie een fors bedrag aan losgeld had betaald, werd hij vrijgelaten. Waarom was hij de klos? Omdat hij zijn werknemers zou uitbuiten? Of wilden de guerrillero’s geld hebben om hun politieke strijd te financieren? Of was hij verraden door een Joodse vriend? Halfon zet een en ander rustig op een rijtje. Ook laat hij weinig emotie zien als hij vertelt over het militaire geweld in de Guatemalteekse samenleving en de gruwelijke wijze waarop een aantal van de ontvoerders aan hun einde kwam. Maar juist dankzij hun kaalheid krijg je de rillingen van dit soort passages, die bovendien resoneren in de fragmenten waarin Halfon verslag doet van zijn bedrieglijk onbekommerde belevenissen op een schrijverscongres in Japan. (Maarten Steenmeijer)

null Beeld Vleugels
Beeld Vleugels

Eduardo Halfon: Deuntje. Uit het Spaans vertaald door Marijke Arijs. Vleugels; € 22,90.

Lekker driest pamflet over activisme uit liefde voor de wereld

Ze weet best dat revolutionairen gewoonlijk worden afgeschilderd als verbeten schreeuwers. Maar zelf ziet de jonge Antwerpse filosoof Lotte Spreeuwenberg dat toch anders. Bij haar gaat revolutie over liefde: het soort liefde dat een belevingswereld buiten jezelf bereikbaar maakt. Dergelijke liefde, zo leert ze van Iris Murdoch, leert je te zien wat je eerder nog niet zag. En dat brengt vanzelf verandering.

Als kind van haar tijd leest Spreeuwenberg in de woorden van Murdoch vooral een aansporing om ruimte te maken voor gemarginaliseerde mensen. Aan zelfkastijding geen gebrek: zo heeft ze zich zelf bezondigd aan ‘het arrogante oog’ door weinig aandacht te hebben voor de ervaringen van mensen met een lichamelijke beperking. Tegelijk geeft die liefde haar vertrouwen in haar vermogen om het beter te doen. Bovendien, zo zegt ze nuchter: ‘Wanneer we iedereen gaan cancellen die fouten heeft gemaakt, blijft er niemand meer over voor een revolutie.’

Haast struikelend over haar eigen ontdekkingen heeft Spreeuwenberg met Liefde en revolutie een opwekkend, overladen, lekker driest pamflet geschreven over activisme uit liefde voor de wereld. (Marjan Slob)

null Beeld Letterwerk
Beeld Letterwerk

Lotte Spreeuwenberg: Liefde en revolutie. Letterwerk; € 14,99.

Ad van Liempt portretteert vernieuwers uit de jaren vijftig

Jarenlang verdwenen de alarmerende rapporten van ingenenieur Johan van Veen ongelezen in een lade, tot de watersnoodramp van 1953. Daarna werd hij de vader van het Deltaplan. Van Veen is een van de elf ‘baanbrekers’ die Ad van Liempt portretteert in De roaring fifties – De vernieuwers van de jaren vijftig. Een tijd die het imago heeft van saaiheid en sloomheid, maar waarin juist veel vernieuwingen in gang werden gezet. Om dat te doen waren volgens Van Liempt vernieuwers nodig, mensen die als het nodig was ‘door roeien en ruiten’ gingen.

De portretten van uiteenlopende figuren als Ab Heijn, Annie M.G. Schmidt, Marga Klompé en Egidius Joosten, de Limburgse aannemer die met succes streed voor het betaald voetbal, zijn interessant en goed geschreven, maar toch ook wat willekeurig. Veel over de jaren vijftig en wat die zo ‘roaring’ maken, lezen we niet. Wel biedt het boek vermakelijke herinneringen aan een aantal mensen die het verdienen om niet te worden vergeten. (Ronald van Raak)

null Beeld Balans
Beeld Balans

Ad van Liempt: De roaring fifties – De vernieuwers van de jaren vijftig. Balans; € 21,99.