ONTMOETING MET GAIL ZAPPA, DE WEDUWE VAN

Sinds Franks dood in 1993 waakt Gail in de Zappa-villa bij Hollywood over zijn nalatenschap, die bestaat uit kelders vol transcripties, aantekeningen en banden....

door Eric van den Berg

ELK geluid telt in dit huis. Alles ís geluid, want dit is het huis van Frank Zappa. Een kamer, een hal, een boom, een deurbel, een blaffende hond.

Bing Jang, net als Gorgeous en Arkansas onrustig heen en weer snuffelend, is bij de Zappa's aan komen lopen een paar dagen voor Frank overleed aan prostaatkanker. En dus vernoemde de componist die zijn inspiratie vond in alles tussen doo-wop en fietsventielen, het beestje naar de deurbel. Die galmde Bing Jang Ding Dong, maar dat was voor een hondennaam net iets te lang.

Frank (1940-1993) was behalve componist, zanger, tekstschrijver, rockgitarist en filmer ook de grote namenbedenker van de familie. Van alle namen die hij heeft toegekend - er was een siamees Gorgo (kort voor Gorgonzola) en een Bird Reynolds - is er één echt de belangrijkste: Gail Zappa.

'Vanaf nu heet jij Gail Zappa', zei hij kort nadat hij was voorgesteld aan Adelaide Gail Sloatman, secretaresse bij de Whisky-a-Go-Go, een club op Sunset Boulevard. Een jaar later ging dit 'boeiend kattenkopje' echt zo heten; op het stadhuis van New York, waar Frank bij gebrek aan trouwringen een balpen uit een balpenautomaat op de jurk van Gail speldde.

Een kwart eeuw heeft Gail Zappa met hem mogen leven. In dit huis, in de heuvels ten noorden van Hollywood, Los Angeles. Kronkelweg, grote villa's verscholen achter nog grotere bomen en auto's bij de garagedeur.

Het Zappa-huis, dat Gail deelt met zoon Dweezil en dochter Diva, staat onopvallend met zijn rug naar de rest van de stad. Wat in 1968 enkel nog een basement was met een studio, kantoortje en wat privéruimte, is door de jaren heen uitgebreid tot wat het nu is: overal kamers, trappen, overlopen en zitjes. Verdwijnt er iemand door die ene deur, kan hij door drie andere deuren terugkeren.

Hier was het vroeger een komen en gaan van vrienden, musici en G.T.O.'s (Girls Together Outrageously, de groupies). Johnny 'Guitar' Watson kwam langs als Frank hem even iets wilde laten horen, de Mothers of Invention hadden op vrijdag hun Margarita Night, na eindeloze oefensessies. En hier ook bleef het Duitse Ensemble Modern Zappa in zijn laatste levensjaren verbazen tijdens de repetities voor Yellow Shark ('Ik zeg wat ze moeten spelen, en ze kúnnen het ook nog! Amazing.').

'Dankjewel voor dit fantastische leven', zei Gail op zaterdagmiddag 4 december 1993 aan het sterfbed boven in de slaapkamer, toen Frank al aan zijn laatste tournee was begonnen. De omstanders proostten met blikjes in de hand op Coca-Cola, exponent van de consumptie-industrie. Daar had Frank nog om gevraagd.

'Ik leef nog steeds met Frank, in zekere zin', zegt Gail Zappa, nu 55 jaar, in zwarte sweater en lange rok, grote bril, lang donkerblond haar. 'Hij is niet helemaal weg. Zijn energie waart rond, zit in de muren.'

De montageruimte is behangen met 'Frank'. Rijen en rijen videobanden, gelardeerd met wat Grammy's, Zappa-nummerborden, en een gouden plaat voor de best verkochte lp uit zijn oeuvre: Sheik Yerbouti uit 1979, in Europa een succes vooral door het nummer Bobby Brown.

Het verschrikkelijkste: de stilte. 'Dat blijft opvallen. Maar het verdriet is er niet continu. Soms zie ik een video van vroeger, en dan voel ik me weer oké. Maar soms, als ik met werk van hem bezig ben, slaat het weer even toe.'

'Toen Frank nog leefde. . .' - onontkoombare zinsnede.

'Ik regelde zijn zaken, de producties, het label, later ook het mailorderbedrijf. Frank nam de artistieke beslissingen. Ik had de beste baan in de wereld. Mijn favoriete muziek, mijn beste vriend.'

Het samenstellen van 200 Motels, The Suites - een van de voorstellingen waarmee het Holland Festival een ode brengt aan Frank Zappa - was een 'emotionele' klus. 'Ik sta ineens weer in dezelfde schoenen als ik toen stond. Ik moet denken zoals hij dacht.' Maar er zijn ook momenten dat ze beseft dat het toch allemaal high comedy is. 'Want waar hebben we het nu eigenlijk over? Holland!'

Samen met Ali N. Askin, die met Frank werkte aan Yellow Shark (1993), dook ze in het archief om de soundtrack van de roadmovie geschikt te maken voor een live-uitvoering. Wat in 1971 is gemaakt als een collage van rock, klassiek, dialogen en ander geluid moest één geheel worden.

Daar zeg je zo wat. We hebben het hier wel over een man die vanaf Freak Out (1966) een oeuvre heeft opgebouwd van meer dan zestig albums, twaalfhonderd titels. En dat is dan nog het overzichtelijke deel. Gail Zappa durft niet eens te gokken hoeveel geluidsbanden zich in dit pand bevinden. In de twee kelders staan stellages tot aan het plafond, meters lang, vol met grote, kleine, korte en lange geluiden, transcripties en aantekeningen.

Frank bewaarde al-les, want stel dat hij dat ene ding later nog eens nodig zou hebben. En híj kon het vinden: die versie, opgenomen in die stad, met een blauw label.

'Soms is het een ramp. We kunnen niet eens alles identificeren', zegt Gail. Het 200 Motels-project, dat twee jaar in beslag heeft genomen, was puur detectivewerk. Maar het is gelukt, en nu is het maar afwachten wat het Nederlands Philharmonisch Orkest ermee doet. 'Je leunt achterover, en dan is het afschuwelijk, of heb je geluk.'

Als er nú iets misgaat, komt het waarschijnlijk nooit meer goed tussen het Holland Festival en de Zappa's. In 1980 kreeg Frank ruzie over een extra betaling aan het Residentie Orkest en trok hij zijn medewerking aan een Zappa-week in. Nóóit meer zou een Nederlands orkest Zappa's muziek spelen, beloofde hij in zijn testament te laten zetten. Gail: 'Ach, hij heeft het gezegd, dat is waar. Maar dat was tijdens zijn leven. Ze dwingen me tot niets. En als je de kans hebt. . .'

Wie wil het en waarom?, vraagt Gail Zappa zich af als een orkest een stuk van Frank wil spelen. En Gail, soms afgeschilderd als bitch omdat ze wel erg nadrukkelijk bovenop het geestelijk erfgoed van haar man zit, zegt niet zomaar ja. Zij is de bewaker en beschermer, van de muziek en van Frank zelf. Als het Holland Festival ineens een boekje wil uitbrengen met toelichtingen op Franks werk, zegt ze nee; staat niet in het contract, geen interpretatie achteraf zonder dat zij daarbij is betrokken. Wat de muziek betreft: 'Het is niet de fout van Frank als er slecht wordt gespeeld.'

'Iedereen wil a piece of the action.' Een paar richtlijnen van Gail, enige trustee van de Zappa Family Trust: 'Als een orkest één repetitie heeft gepland voor G-Spot Tornado - no! Als iemand zijn muziek of imago gebruikt in een campagne waar ik het niet mee eens ben - no.' En geen eigen speelse versies: het Florida Orchestra en de band Bogus Pomp wilden begin dit jaar elektrische muziek toevoegen aan het orkestrale Strictly Genteel (1987). Geen sprake van, zo heeft Frank het niet bedoeld, geen concessies.

Gails algemene visie in deze: 'Ik heb geen zin voorover te buigen en iemands reet te kussen.'

Degenen die de ballotage passeren - 'Ivo van Hove had goede ideeën' - moeten betalen. Per uitvoering drieduizend tot tienduizend dollar, afhankelijk van de prijs van het kaartje, het aantal luisteraars, en wat voor soort orkest. Studenten betalen minder. 'Franks muziek hoort onderdeel te zijn van het repertoire van elk orkest, net als Bach en Beethoven. Universiteitsorkesten moeten de mogelijkheid hebben Zappa te spelen; studenten moeten ermee in aanraking kunnen komen.'

Want ze beseft: 'De jongeren van nu moeten een grote sprong maken om geïnteresseerd te raken in Frank Zappa.' Verbaasd dat ze laatst was, toen ze op een school een muziekles bijwoonde: een jongen van vijftien verzekerde haar dat We're Only It For The Money zijn favoriete lp was. Uit 1968! 'Hij ontdekte Frank Zappa net zoals Frank zelf de experimenten van Edgard Varèse ontdekte.' Ze vertelde de jongen wat Frank hem zou hebben verteld: dat die lp deel is van een trilogie, samen met Lumpy Gravy (1967) en Civilization, Phase III, die een jaar na zijn dood verscheen.

So a-ma-zing was het. 'Misschien dat er ooit een soort museum kan komen.' Het Synclavier kan erheen, het toen revolutionaire apparaat dat nog steeds dienst doet in de studio. Het was Zappa's elektronische privé-orkest: hierop kon hij een klarinet tonen laten spelen die op een echte klarinet niet eens bestaan, op een snelheid die een klarinettist menselijkerwijs niet kon halen. 'Het gaat om de jeugd', benadrukt ze. En er is hoop, de evolutie zij geprezen: 'Mijn kinderen zijn slimmer dan ik, dat is het goede nieuws.'

Moon (32) schrijft liedjes en is bezig aan een roman. Dweezil (30) is een gevierd gitarist, speelde samen met broer Ahmet (26) in de succesvolle band Z, en is vandaag in de Utility Muffin Research Kitchen (de studio) bezig aan een soloplaat. Omringd door rijen gitaren, veel van hemzelf, een paar van pa nog. Van Frank leerde hij gitaarspelen: de ene hand is een spin, de andere een kip, en die twee vechten met elkaar.

OOK Diva (20) maakt muziek. 'Geen idee hoe je het moet noemen', zegt moeder. 'De wereld is kennelijk klaar voor veel soorten muziek.' Eén single heeft ze uitgebracht: When The Ball Drops, nummer voor de eeuwwisseling. Muziek Dweezil, tekst Diva, drums en achtergrondzang Tipper Gore.

Tipper Gore. Die ja.

Vrouw van presidentskandidaat Al Gore, vriendin van Gail Zappa. En midden jaren tachtig fel opponent van Frank Zappa toen zij zitting had in het Parents' Music Resource Center (PMRC), een groep met voornamelijk vrouwen van invloedrijke mannen. Zij wilden platenhoezen van waarschuwingsstickers voorzien: X voor seks, D/A voor drugs en alcohol. Frank Zappa en andere artiesten verzetten zich tot in de Senaat tegen de 'Washington Wives'. 'Verveelde huisvrouwen' heeft hij ze ook genoemd.

Toch: 'De Gores en Frank waren het niet eens, maar ze respecteerden elkaar', zegt Gail. 'Tipper is iemand met stijl. En ze is ook een moeder. Dat is een gevoel. Dat weet je, en dat weet zij.'

Maar Frank Zappa vond Al Gore een man van plastic, en Bill Clinton was aalglad. 'Mijn hele huwelijk ben ik maar één discussie met Frank aangegaan, en die heb ik gewonnen: ik heb hem ervan overtuigd dat Clinton een goede kandidaat was voor het presidentsschap. ''Je moet meer naar het nieuws kijken, en meer lezen'', zei ik. En dat deed hij. Hij heeft me gelijk gegeven.

'Clinton doet me denken aan Frank. Ook hij heeft zo'n fantastisch geheugen voor mensen en plaatsen.'

Grapje? Monica Lewinsky? 'Hij moest liegen om zich te kunnen verdedigen. En het is oké een keer van gedachten te veranderen.'

Nog een overeenkomst: 'Als Clinton spreekt, hoor je hem componeren. Zijn woorden zijn direct, effectief en informatief. Hij is een arrangeur, net als Frank. Alleen Clinton kan niet thuiskomen en dan even een prachtige symfonie schrijven. Bill en Frank zouden nu beste vrienden zijn.'

En zo komt de weduwe van Frank Zappa, de man die kortstondig een race om het presidentsschap overwoog én van Washington een amusements park wilde maken, tegenwoordig op de koffie op het Witte Huis. Bij Al Gore vooral omdat ze dat een 'aardige, warme man' vindt, bij Bill Clinton omdat ze donateur is van de Democratische Partij. Honderdduizenden dollars heeft ze tot dusver gegeven, soms tot grote verontrusting van haar accountant; in de jaren 1997 en 1998 alleen al schreef ze 300 duizend dollar over.

Om die reden zou ze net als Barbra Streisand voor het oog van de camera aan tafel kunnen zitten met de president, maar dat doet ze niet. 'Ik schrijf gewoon cheques namens mensen die dat zelf niet kunnen doen.'

Bewustzijn bevorderen, dat is haar belangrijkste politieke doel. En: 'Ik heb meningen, ja.' Gail Zappa wenst legalisering van marihuana, verdedigt the right to choose (voor een abortus), steunt milieugroeperingen omdat schoon water zo belangrijk is ('ook kanker is een milieuziekte'), en staat achter Gore 2000. Op afstand dan. Zappa komt op fundraising parties, maar spreekt niet in het openbaar. 'Niemand heeft me gevraagd.'

Waar ze van houdt: de realiteit, 'het enige dat werkt'. En die realiteit van nu is anders dan die tijdens Franks leven. Wat ze mist: 'We discussieerden over hoe het universum werkte, strooiden wat theorieën in het rond.'

Maar: 'Mijn toekomst is niet het verleden van mijn man.'

Het heden nog wel even. De rechten van de oude Zappa-platen zijn verkocht aan Rykodisc, nieuwe uitgaven vallen onder de Zappa Family Trust. Zo is het afgesproken met Frank.

'Ga uit de business!', heeft Frank tegen haar gezegd, vlak voor zijn dood. 'Koop een huis aan het strand! Enjoy!' Alles op zijn tijd, vindt Gail. De studio moet nodig vernieuwd, op het Synclavier en misschien de Stoel van Frank na, en er moeten nog zeker drie albums verschijnen. 'Maar ik heb het beloofd, dus dat huis komt er. Ooit.'

Gail Zappa houdt van Los Angeles: de energie, de langere dagen, de spanning omdat er zoveel vrijgezellen zijn. 'God did good when he thought of L.A., er is hier zó veel licht!' Als Frank thuiskwam van een concert, straalde hij dat licht uit. Het licht van L.A., de reflectie van de oceaan.

Toen Gail vijftien was, voordat ze zich in de Wereld van Zappa stortte, had ze een boek willen schrijven. 'Over hoe het is een individu te zijn.' Ze heeft het niet geschreven, weet ze nu, ze heeft het geleefd.

Meer over