Onfrisse burger van het jaar

WANNEER EEN Braziliaanse uitgever Connie Palmen met de aanprijzing 'Duits meesterschap' samen met enkele schrijfsters uit Duitsland onder de aandacht zou brengen, zou menigeen de wenkbrauwen fronsen....

SANDER DE VAAN

De Braziliaanse literatuur heeft weinig met de Spaanstalige gemeen. Ook in Nederland bekende auteurs als Machado de Assis, Joao Guimaraes Rosa en Graciliano Ramos hebben met hun oeuvre de Braziliaanse letteren een eigen plaats bezorgd op de literaire wereldkaart.

Melo (1962) behoort tot de jongste Braziliaanse schrijversgeneratie. Haar debuutroman De killer laat zien dat zij over een niet gering literair talent beschikt. Afgezien van de thrillers van haar landgenoot Rubem Fonseca, lijkt zij zich vooral door het werk van Graciliano Ramos te hebben laten beïnvloeden. Net als in diens indrukwekkende roman Sïao Bernardo (in 1996 in vertaling verschenen bij Coppens & Frenks) kent De killer een hoofdpersoon van eenvoudige komaf die in een geweldsspiraal verstrikt raakt en na zijn val aan het vertellen slaat.

Om de psyche van een crimineel te kunnen doorgronden, deed Melo twee jaar lang onderzoek en interviewde zij een aantal moordenaars. Het resultaat is een overrompelend boek, dat geen moment de indruk wekt fictief te zijn, zo realistisch is het relaas van Melo's hoofdpersonage Máiquel. De stadsjungle van Sao Paulo vormt het decor voor dit eigentijdse rise and fall-verhaal. In een overtuigende en ongepolijste stijl vertelt de 22-jarige Máiquel hoe hij in korte tijd is opgeklommen van hulpje in een autozaak tot 'burger van het jaar'.

Opmerkelijk genoeg dankt hij die onderscheiding aan zijn moordenaarspraktijken. Nadat hij in een opwelling een crimineel heeft gedood, krijgt hij kiespijn en bezoekt hij een tandarts. Deze wil hem slechts helpen als hij de verkrachter van zijn dochter doodt. De berooide patiënt stemt toe en zo begint een duizelingwekkende loopbaan, waarbij Máiquel uiteindelijk een door de politie gedoogd 'beveiligingsbedrijf' gaat runnen, dat criminelen elimineert en 'protectie' biedt aan bedrijven.

Het met ironie en bittere humor doorspekte verhaal wint nog aan kracht doordat Melo van Máiquel een complexe persoonlijkheid maakt. Hij kan meedogenloos zijn, maar is ook een goedaardige sul die wanhopig probeert aan zijn lot te ontkomen. Dat lukt hem niet door toedoen van zijn omgeving, en dat maakt hem alleen maar sympathieker.

De trefzekere wijze waarop Melo zijn gewetensconflict verwoordt, verdient bewondering. Ze verliest zich niet in quasi-diepzinnige bespiegelingen, maar laat haar personage haast achteloos zijn morele verval schetsen. Reageert hij na enkele moorden nog woedend op de opdracht een kind te doden ('want als ik in mijn vlees sneed, kwam er bloed uit, en geen stront'), de stoppen slaan definitief door wanneer zijn lievelingsneef wordt vermoord.

Tegen de achtergrond van Máiquels tragikomische opkomst en ondergang spelen de rijke elite van Sao Paulo en de lokale politie een luguber spel, met de 'zuivering' van de stad als inzet. Te oordelen naar recente berichten over doodseskaders in Brazilië heeft Melo hier weinig uit haar duim hoeven zuigen. Het beeld dat ze van Brazilië's grootste stad schetst, is even verbijsterend als ontmoedigend. Corruptie viert er hoogtij en niemand lijkt zich nog raad te weten met de alomtegenwoordige criminaliteit. Veel 'brave' burgers en overheidsfunctionarissen proberen het geweld met illegale middelen te pareren. In de oorzaken, toont Melo impliciet, lijkt echter niemand geïnteresseerd.

Doordat zij de rotte plekken in de samenleving vanuit Máiquels optiek belicht, krijgt haar aanklacht een overweldigende zeggingskracht. Het nadeel van zo'n constructie is dat de zaken vrijwel alleen zwart-wit kunnen worden weergegeven. Ook Melo ontkomt hier niet helemaal aan. De door haar opgevoerde rijken zijn stuk voor stuk meedogenloze profiteurs, die de kanslozen voor hun karretje spannen en naar believen weer dumpen.

Enige nuancering had haar aanklacht ongetwijfeld nog sterker kunnen maken. Hoe het ook zij, voor Máiquels radicale kijk op de Braziliaanse urbane samenleving valt begrip op te brengen. Want je zult maar te horen krijgen dat je gebit alleen wordt gesaneerd als je eerst iemand koud maakt.

Sander de Vaan

Patrícia Melo: De killer.

Vertaald uit het Portugees door Piet Janssen. Wereldbibliotheek; 222 pagina's; ¿ 32,50.

ISBN 90 284 1781 8.

Meer over