profiel

Onder het beestachtige imago van Marilyn Manson lijkt echt een monster te zitten. En iedereen had het kunnen zien

Marilyn Manson in 2020 Beeld Beeld Karwai Tang/Getty Images
Marilyn Manson in 2020Beeld Beeld Karwai Tang/Getty Images

Actrice Evan Rachel Wood beschuldigde vorige week haar ex Brian Warner (Marilyn Manson) van seksueel geweld en geestelijke mishandeling. Precies die zaken waarvan Manson in liedjes en interviews zei dat hij ze deed.

Dertig jaar lang was hij de heerser over zijn eigen imago. Marilyn Manson controleerde zelf zijn verschijningsvormen; van gewelddadig horrormonster, dat hijzelf in de jaren negentig liefkozend The God of Fuck noemde, tot zachtaardige en intelligente man. Maar nu, na ernstige aanklachten over seksueel geweld, kan Manson zich niet meer afschminken. Onder zijn beestachtige imago lijkt echt een monster te zitten en dat beeld krijgt Manson waarschijnlijk niet meer van zijn gezicht geveegd.

Vorige week stortte de schijnwereld van Manson in. De actrice Evan Rachel Wood beschuldigde haar ex-vriend, met wie zij van 2007 tot 2010 een relatie had, van misbruik en geestelijke mishandeling. Haar aanklacht werd gesteund door vier andere vrouwen, die besloten soortgelijke ervaringen met de zanger te delen.

Het opmerkelijke aan deze zaak, die een schok heeft veroorzaakt in de Amerikaanse muziekindustrie: de beschuldigde zélf is met terugwerkende kracht zijn grootste aanklager. Manson heeft herhaaldelijk beweerd dat hij een gewelddadige geest is, met bizarre en misogyne fantasieën. Dat verhaal hoorde bij zijn personage van die enge shockrocker, die zelfverklaarde ‘Antichrist Superstar’. En juist omdat hij altijd hamerde op zijn eigen slechtheid, leek hij ermee weg te komen. En liet de industrie om hem heen, van management tot platenlabel tot collega-bandleden, hem zijn gang gaan.

Marilyn Manson, die werd geboren als Brian Hugh Warner (Canton, Ohio, 1969), verhief het rollenspel tot drijvende kracht achter al zijn werk. In zijn artiestennaam, die hij in 1989 aan zijn metalband gaf, schuilde al de schizofrenie van zijn zelf ontworpen personage. Hij betrok ‘Marilyn’ van Marilyn Monroe, in zijn optiek een symbool voor de onschuldige schoonheid. Het ‘Manson’ leende hij van de sekteleider Charles Manson: de verpersoonlijking van het kwaad.

In zijn muziek combineerde Manson industriële metal met een soort hedendaagse glamrock en de daarbij passende verkleedpartijen. Zijn teksten over nihilisme, onderwerping en seriemoorden pasten uitstekend bij de snijdende, bloedagressieve maar toch ook pakkende muziek: de eerste platen van Marilyn Manson veroverden de wereld, en vooral fans die zichzelf net als de zanger zagen als buitenbeentje. Met de muziek van Manson hadden ze een stok om ouders, leraren en de populaire kinderen op het schoolplein mee te slaan.

De optredens van Manson waren circusachtige shows vol groteske horror, en Manson schokte er de Amerikaanse burgerij mee. Christelijke groeperingen en brave talkshowpresentatoren waarschuwden tegen de verderfelijke invloed van Mansons muziek op de jeugd, en dankzij deze conservatieve tegenkrachten werd Manson nog veel groter. Manson schopte tegen de benepen Amerikaanse moraal, met messcherpe nummers als The Beautiful People, uit 1996. Mooie en gewone mensen waren in zijn ogen de ware monsters, waar de wormen al in rond kropen. Manson riep zijn volgelingen op niemand te discrimineren: ‘Hate every motherfucker that’s in your way.’

Zijn mensenhaat kwam niet uit het niets. In zijn autobiografie The Long Hard Road Out of Hell uit 1998 beschrijft Manson de praktijk van perversiteiten in zijn familie, van bestialiteit tot sadomasochisme. Hij wapent zich als bang jongetje tegen de misère in zijn omgeving met bitter cynisme. Zijn walging bouwt zich op in zijn puberbrein en vindt een uitweg. In imponerende en gewelddadige kunst, maar ook in zijn dagelijks leven.

In hetzelfde boek beschrijft Manson hoe hij zijn vriendinnen – hoe beroemder hij werd, hoe meer hij ze voor het uitzoeken had – manipuleert en dreigt te vermoorden als zij zijn bevelen niet opvolgen. Hij legt uit hoe hij een ex wil ombrengen, en hoe hij zich kan ontdoen van haar lichaamsdelen. Hij vertelt ook dat hij nieuwe vriendinnen oproept om geweld te gebruiken tegen hun voorgangers.

Evan Rachel Wood.  Beeld FilmMagic voor HBO
Evan Rachel Wood.Beeld FilmMagic voor HBO

Deze passages worden nu gretig aangehaald, als smoking gun in het misbruikverhaal van Evan Rachel Wood, maar destijds was er niemand die Manson opriep eens met een psychiater te gaan praten. Want ook deze verhalen pasten kennelijk bij het kunstwerk dat hij van zijn leven aan het maken was. Volgens veel fans was het sadisme van Manson een soort sociaal commentaar op de hypocrisie van het burgerlijke leven.

Bovendien liet de popster steeds vaker zijn menselijke gezicht zien. Door sommige Amerikanen werd Manson gezien als aanstichter van de schietpartij op de Columbine High School in 1999, omdat de daders fan van hem zouden zijn geweest. Daarvan bleek later niets te kloppen, maar Manson kreeg het in de media zwaar te verduren. In de documentaire Bowling for Columbine uit 2002 stond hij filmer Michael Moore welbespraakt te woord. En ook in tv-optredens toonde Manson zich een analytisch en beheerst spreker, waardoor het beeld werd bevestigd dat de horrorstripfiguur Marilyn Manson écht iemand anders was dan de belezen kunstenaar Brian Warner.

Manson maakte ook naam als beeldend kunstenaar. Zijn werk, waarin vaak het bange jongetje uit zijn jeugd te herkennen was, ging de wereld over en werd in 2014 bijvoorbeeld getoond in het Groninger Museum. Het vervolmaakte het beeld van de integere kunstenaar, die het seksuele roofdier in het leven had geroepen als harnas tegen de menselijke slechtheid.

Dat beeld is nu moeilijk vol te houden, en het is pijnlijk dat de rollen nú pas omgedraaid lijken. Evan Rachel Wood had al jaren geleden verkondigd dat zij ernstig was misbruikt. Zij getuigde in 2018 zelfs over het seksueel geweld tegen haar in het Amerikaanse Congres, bij hoorzittingen over misbruik. En al noemde ze destijds geen namen: iedereen had kunnen bedenken dat het misbruik misschien wel was gepleegd door Marilyn Manson, de man die zijn leven lang openlijk had geflirt met seksueel geweld en met wie de actrice vanaf haar 18de een relatie had.

Vorige week besloten vijf vrouwen dat Manson zich niet langer kon verstoppen. Wood verklaarde in een Instagram-boodschap hoe zij jarenlang door Manson was mishandeld en gehersenspoeld. Ze beschuldigde ook de mensen om hem heen die het misbruik van deze ‘gevaarlijke man’ gefaciliteerd hadden. En na deze concrete en snoeiharde aanklacht rende iedereen zo ver mogelijk van Manson vandaan. Zijn platenmaatschappij Loma Vista dumpte hem als artiest, zijn rol in de tv-serie American Gods werd gecanceld, zijn management gaf er de brui aan en ex-bandleden verklaarden dat ‘alles wat nu over Manson wordt gezegd waar is’. Maar deze partijen kunnen moeilijk volhouden dat zij nooit een vermoeden hebben gehad.

Want Manson zelf beschreef zijn misogynie tot in detail. Niet alleen in zijn autobiografie, maar ook in interviews. In een gesprek met het Amerikaanse muziekblad Spin Magazine uit 2009 legt Manson uit waar zijn nummer I Want to Kill you Like They Do in Movies over gaat: de denkbeeldige moord op zijn ex Evan Rachel Wood. Manson vertelt dat hij zichzelf na de breuk met messen bewerkte, om haar te manipuleren. Maar ook dat hij dagelijks fantaseert hoe hij ‘de schedel van Wood inslaat met een voorhamer’.

Voor de lezers die dan nog twijfelen aan de ernst van zijn onthullingen, en misschien waren dat toch ook de managers en labeleigenaren die Manson vertegenwoordigden, zegt de zanger het nog even duidelijk: ‘Het kan mij niet schelen of mensen dit geloven of niet: het is de waarheid.’ Vorig jaar, dus kort na Woods verklaringen voor de Amerikaanse misbruikcommissie, liet team-Manson weten dat het Spin-interview niet serieus genomen moest worden, omdat het hier duidelijk ging om een theatraal verhaal van een nu eenmaal theatrale rockster die zijn nieuwe album aan de man wilde brengen.

De hypocrisie maakt de zaak extra pijnlijk: de muziekindustrie lijkt niet te beschikken over zelfreinigend vermogen. Pas nu, na rechtstreekse beschuldigingen, moet Manson zichzelf verdedigen. Die kans moet hij natuurlijk krijgen, en hij pakt hem ook. Volgens de zanger is in zijn liefdesleven altijd sprake geweest van wederzijdse instemming. ‘Mijn leven en werken hebben altijd controverse aangetrokken’, zegt hij. ‘Maar de recente beschuldigingen zijn ernstige verdraaiingen van de waarheid.’

De zaak dwingt ook tot zelfreflectie, op een persoonlijker niveau. Los van de vraag of Manson schuldig is of niet: had je als luisteraar niet ook eens wat vraagtekens moeten zetten bij de gewelddadigste passages in Mansons teksten, gezien de onthullingen van de schrijver in zijn boeken en interviews? Kun je je wel verschuilen achter het idee dat het allemaal een uitvergroting was, en dus een soort theatraal en maatschappelijk commentaar?

Had je ook als muziekjournalist niet wat beter je huiswerk moeten doen toen je je zette aan de zoveelste albumrecensie of een verslag van een zoveelste liveshow? Anderzijds is het natuurlijk ook onmogelijk om alle gewelddadige teksten en fantasieën in popmuziek bloedserieus te nemen: dan kun je wel ophouden met je hiphop- of metalhobby.

Het is een worsteling die veel fans nu ook zullen doormaken. Tekenend is een Twitterbericht van de Amerikaanse zangeres Phoebe Bridgers afgelopen weekend, waarin zij onthult ooit als fan een bezoek aan het huis van Manson te hebben gebracht. Volgens Bridgers wees Manson haar toen op zijn ‘verkrachtingskamer’.

Ook Bridgers rende daarna niet rechtstreeks naar de politie. Ook zij dacht dat het ‘typische Manson-humor’ moet zijn geweest. Maar haar liefde voor de muziek van Manson kelderde daarna wel. Zegt zij nu.

‘Hij is een slecht mens’

Na de aanklacht van actrice Evan Rachel Wood over Marilyn Manson deden kennissen en collega’s van de zanger een boekje open. De gitarist Wes Borland bijvoorbeeld, die in de band van Manson speelde ten tijde van diens relatie met Wood, liet zich gaan in een talkshow op het mediakanaal Twitch. ‘Hij is een slecht mens. En ik was erbij toen hij een relatie had met Wood. Ik was in zijn huis. It’s not fucking cool. Dat is alles wat ik erover kwijt wil.’

Meer over