Onbetaalbaarste geluid in box Otto Klemperer is giechel van de dirigent

'De mens is een roofdier.' Zo spreekt, met bejaarde kraak- en piepstem, de Duitse dirigent Otto Klemperer. Het is voorjaar 1971 en de Nederlandse filmmaker en schrijver Philo Bregstein ontmoet, nu het nog kan, de 86-jarige legende in Londen. 'De mens is een roofdier', zegt Klemperer (1885-1973), 'en moord is zijn bedrijf.'

Otto Klemperer. Beeld
Otto Klemperer.Beeld

Ja, als iemand wist hoe jakhalzen sluipen, was het de Joodse maestro. Klemperer trof ze rond 1930 in nazi-vacht in Berlijn, waar ze de Kroll-Oper belaagden. De zaal waar hij geschiedenis schreef met muziektheater van Schönberg en Stravinsky, werd als 'Joods-marxistisch experimenteertoneel' gesloten. Als gastdirigent in Moskou zag hij ze likkebaarden tijdens Stalins showprocessen. Later, als operachef in Boedapest, kreeg hij het zelf met communisten aan de stok. Tot in het vrije Amerika, waar McCarthy net zijn communistenjacht was begonnen, kreeg Klemperer in de jaren vijftig last. Was meneer in Hongarije geweest? Dan had hij een probleem.

Niet gek dus dat Philo Bregstein, gefascineerd door Jodenvervolging en antisemitisme, bij Klemperer uitkwam. Onder tijdsdruk na het overlijden van de dirigent verscheen in 1973 de film Otto Klemperer's Long Journey through his Times. Die pakte uit als een cultuurpolitieke scheervlucht over de van onrust vergeven 20ste eeuw. Een decennium later kwam Bregstein met een herziene versie. En nu, op zijn 84ste, verschijnt de finale montage op dvd.

Klank

Van meet af aan wilde Bregstein een werkstuk maken in Klemperers geest. Lees: met de spirit van een man die het vroeg-20ste-eeuwse muziektheater opschudde. Die met strak geluid de muzikale tegenhanger schiep van Bauhaus. Die niet zocht naar louter schoonheid of pathos, maar streefde naar het ware en oprechte.

Klank was Philo Bregsteins basis. Met de stem van Klemperer en de muziek die hij dirigeerde, stelde hij een geluidsband samen van anderhalf uur. Hij sneed er commentaar doorheen van dirigentencollega's als Paul Dessau en Pierre Boulez. Boven die tape flitsen beelden staccato voorbij: de kop van Klemperers mentor Gustav Mahler; straatvertier in fin-de-siècle Wenen; onheilspellende uniformen in Berlijn; foute collega's als Richard Strauss en Willem Mengelberg; de ontzagwekkende exilkolonie in Californië met kunstenaars als Bertolt Brecht, Kurt Weill, Thomas Mann, Arnold Schönberg en Hanns Eisler.

De volle, net niet overvolle beeldtaal, verhaalt ook over Klemperers bipolaire stoornis, over zijn hersentumor, de halfzijdige verlamming, de brandwonden die hij opliep na met pijp en al in slaap te zijn gevallen. Dat deze dirigent de 88 heeft gehaald, is welbeschouwd een wonder.

Klassiek
Otto Klemperer
Documentaires door Philo Bregstein
ArtHaus Musik

Wazige gestes

Als bijvangst tijdens de Londense draaidagen filmde Bregstein Klemperers repetities met het New Philharmonia Orchestra. Met de ploeg die hem in 1959 had benoemd tot dirigent voor het leven, werkt hij toe naar wat zijn laatste concert zou worden. Klemperers kordate slag van voorheen is passé. Met wazige gestes bezweert de meester meer dan dat hij dirigeert. Bregstein peurde er destijds een tweede film uit, Otto Klemperer in Rehearsal and Concert 1971.

Ook die zit, verrijkt met verse interviews, in de pas verschenen box, net als een dubbel-cd met Klemperers ultieme Beethoven en Brahms. Allemaal prachtig. Maar het onbetaalbaarste geluid in dit totaalpakket is de hoge giechel van een man die zijn leven lang de rug recht hield.

Meer over