Boeken

Olivia Wenzel brengt in haar debuutroman de grote pijn van nergens de (witte) norm zijn in kaart ★★★★☆

In de dwingende debuutroman van Olivia Wenzel is een vrouw door middel van honderden vragen in hoofdletters in gesprek met zichzelf en met een systeem waarin wit de norm is.

null Beeld Typex
Beeld Typex

1000 kronkelwegen angst, de verrassende debuutroman van Olivia Wenzel (Weimar, 1985), heeft veel weg van een verhoor. Waar ben je nu? Ben je nerveus? Wie zijn je buren? Waarom wis je altijd je browsergeschiedenis? Welk detail hou je achter? Dit soort vragen – het zijn er vele honderden en ze staan meestal afgedrukt in intimiderende hoofdletters – bepalen in belangrijke mate het jachtige, dwingende ritme van de roman, die anderzijds juist losjes van structuur is omdat er geen plot is en omdat niet wordt geduid wie er wanneer aan het woord is.

De vragen worden afgevuurd op een vrouw van ergens in de 30 die net als de schrijfster halverwege de jaren tachtig in de DDR werd geboren als dochter van een witte moeder en een zwarte man. Maar wie stelt of wie stellen al die vragen? De keren dat dit ondubbelzinnig duidelijk is, zijn op de vingers van één hand te tellen. De ober die vraagt of mevrouw nog een dessert wenst. Een van haar therapeuten bij wie ze tevergeefs hulp zoekt vanwege haar angststoornis. Haar tweelingbroer, met wie ze twaalf jaar nadat hij zich voor de trein had geworpen een openhartig gesprek voert. Vriendin Kim, die van Vietnamese afkomst is en met wie de ik-figuur een relatie heeft gehad. Maar de rest?

Dat in de loop van de roman de vraag ‘Waar ben je nu’ gezelschap krijgt van ‘Waar ben ik nu’ lijkt erop te wijzen dat het vraag- en antwoordspel zich helemaal in het hoofd van de vrouw afspeelt. Dan zou zij dus, simpel gezegd, met zichzelf in gesprek zijn. Maar zo’n formulering doet geen recht aan de diversiteit van de ‘buitenstemmen’ die haar op de hielen zitten met overdonderende vragen en daarnaast ook met niet minder overdonderende bevelen (‘Concentreer je alsjeblieft’), commentaren (‘Dat klinkt afgezaagd’) en observaties (‘Je moeder drijft nog altijd in het meer’). Want de vrouw is niet alleen in gesprek met zichzelf en haar directe omgeving, maar met een systeem of maatschappelijke orde waarin wit de norm is.

Die norm heeft zich ook diep in de vrouw geworteld. Als kind wilde ze ‘niets liever dan een crème, een wonderzalf, die ik voor het slapengaan zou aanbrengen en die mij ’s nachts wit zou maken’. Deze wens is geen wonder in een wereld waarin een woedende man je op het station een enkele reis naar de gaskamer toewenst, waarin je voortdurend wordt bestookt met vragen als of er onlangs brand bij je is geweest of dat je misschien te veel chocolademelk hebt gedronken. Een wereld ook waarin je oma je chocokruimpje noemt. Liefdevol weliswaar, maar juist dat is veelzeggend voor de vanzelfsprekendheid van de norm.

Geen enkele plek kennen waar je zelf de norm bent: dat is de grote pijn die ervaringsdeskundige Olivia Wenzel in kaart brengt in 1000 kronkelwegen angst. Zelf vatte ze haar roman in een interview samen als een ‘coming-out of not being white’, maar haar boek is meer dan dat. Zo hebben de angsten en de eenzaamheid van haar personage niet alleen te maken met het racisme waarmee ze haar leven lang is geconfronteerd, maar ook met particuliere omstandigheden (afwezige vader, ingewikkelde moeder).

Ook problematiseert de schrijver het slachtofferschap van haar personage door te laten zien dat zij met haar Duitse nationaliteit bevoorrecht is omdat ze ‘overal naar toe (kan) en andere mensen nergens’. En dat ook zij in stereotypen denkt, wordt bijvoorbeeld duidelijk wanneer ze op de luchthaven van Berlijn een man met een baard en ‘een hoofddeksel dat ik niet kan thuisbrengen’ er ten onrechte van verdenkt dat hij een terroristische aanslag wil plegen. Niets menselijks is haar vreemd, maar ze is zich er tenminste bewust van. Dat scheelt.

null Beeld De Bezige Bij
Beeld De Bezige Bij

Olivia Wenzel: 1000 kronkelwegen angst. Uit het Duits vertaald door Kris Lauwerys en Isabelle Schoepen. De Bezige Bij; 302 pagina’s; € 22,99.

Meer over