Ode aan de echte, doorgewinterde ballerina

‘Ballet is woman’ en ‘Diamonds are a girls best friend’ komen samen in Jewels van George Balanchine, de balletvernieuwer van de twintigste eeuw....

Van onze medewerkster Mirjam van der Linden

Tegen hem: ‘Zij is het meest dierbare, het meest kostbare wat je ooit hebt aangeraakt. Je moet haar subtiel ondersteunen. Niet alleen vastpakken, soms ook gewoon een arm aanbieden.’ Tegen haar: ‘Je armen zijn onderwater. Ze wisselen elkaar af in een doorgaande, vloeiende beweging. En kijk meer omhoog, op de diagonaal. George is sitting there.’

Naast het meezingen met de muziek (‘a-a-and úp, a-a-and dówn’) en het meedansen vanaf haar stoel, geeft Elyse Borne (50) geregeld precies die opmerking die de dansers nodig hebben als finishing touch. De ex-ballerina van het New York City Ballet is overgevlogen om bij Het Nationale Ballet (HNB) Emeralds in te studeren. Dat is het hier nooit eerder vertoonde eerste deel van George Balanchine’s hit Jewels uit 1967, een drieluik dat hiermee ook voor het eerst compleet in Nederland te zien is.

Balanchine was dé balletvernieuwer van de twintigste eeuw. Hij koppelde de klassieke danskunst los van verhalen over prinsen, zwanen en geesten, en zette daar muzikale, heldere, vaak swingende bewegingsconstructies voor in de plaats, met de vrouw als stralend middelpunt. Als je zijn meest geciteerde uitspraak ‘ballet is woman’ en de oldtimer ‘diamonds are a girl’s best friend’ combineert, kom je uit op Jewels uit.

Balanchine kreeg zijn briljante ingeving toen hij bij juweliershuis Van Cleef & Arpels op Fifth Avenue drie thema-etalages zag, met smaragden, robijnen en diamanten. En die edelstenen (van plastic dan) bleven erin; de lange groene tutu’s van Emeralds, de korte rode rokjes van Rubies en de witte tutu’s van Diamonds zijn er rijkelijk mee versierd.

Hoe succesvol Jewels meteen ook was, buiten het New York City Ballet (Balanchine’s thuisbasis) werden tot voor kort alleen de losse delen gedanst, en dan meestal Rubies. Waarom?

The Balanchine Trust, beheerder van Balanchine’s erfgoed, schermde de buitenlandse markt af; pas recentelijk mocht Jewels naar het Kirov (1999), het Parijse Operaballet (2000) en het Hamburg Ballet (2006), en nu dus naar HNB. Dat is met 29 werken de grootste schatbewaarder van Balanchine buiten de VS is. Daarnaast speelt ook dat ‘Balanchines’ duur zijn. Hoeveel Emeralds heeft gekost wil artistiek directeur Ted Brandsen niet zeggen, maar ‘een eenakter van een beroemde choreograaf kost voor een licentie van een, twee jaar al gauw twintig- tot dertigduizend euro. Plus de verplichting een ‘Trust-waardige’ repetitor aan te stellen’.

Borne werpt nog een ander licht op de zaak: ‘Rubies doet het “los” erg goed omdat het spectaculair is. Emeralds is de lastigste van de drie: het is het meest rustige deel, gezet op hele romantische, weelderige muziek van Fauré. Het is moeilijk dit ballet er “goed” uit te laten zien. Veel moeilijker dan de finale van Diamonds met 32 dansers.’

Zou het wel wat zijn, dat Emeralds? Maar hó, stop! Dan ben je bij Borne, die zelf ooit de pas de trois in Emeralds danste, verkeerd: ‘Emeralds is een ode aan de ballerina, een échte, doorgewinterde ballerina. Zij moet de passen leven inblazen. Niet ritme of virtuositeit dicteert hier de dans, maar gevoel. Het is een stuk dat jou als danseres alle ruimte laat. En die moet je pakken: je moet jezelf geven, luisterend naar en spelend met de muziek. Bezieling, soul, daar draait het om.’ De danseres die dit begrijpt kan ook van Emeralds een vrij gebeuren maken. Dan wordt dit a-typische, ingetogen ballet weer typisch Balanchine: de vrouw kan er excelleren, op en top glamourous.

Borne wil dat de dansers hun eigen visie ontwikkelen: ‘Dé manier om Balanchine te dansen bestaat niet. Op de ene video doet iemand een pas net iets anders dan op een andere. Kwestie van mode, interpretatie, vergissing, of gewoon aanpassing omdat het anders fysiek niet goed voelt. En Balanchine zelf veranderde zijn balletten gaandeweg ook nog regelmatig. Ook traditie blijft mensenwerk.’ Emeralds eindigde oorspronkelijk vrolijk, maar later plakte Balanchine er een opvallend kalme pas de deux aan vast. Een betere opmaat voor het stuntwerk in Rubies? En nog blijft het onvoorspelbaar: van de Trust moest het Kirov het snelle slot doen, Amsterdam het kalme.

Met de aankoop van Emeralds is het ‘verhaal’ van Jewels eindelijk compleet. Want met de drie edelstenen in zijn achterhoofd wilde Balanchine ook de verschillende ballettradities eren, opmerkelijk genoeg juist in een tijd (de sixties) dat pop art en modernisme hot waren. De choreograaf gaat van de elegante Franse romantiek naar de flitsende Amerikaanse dynamiek en ten slotte de grandeur van het Russisch imperialisme. Borne: ‘Emeralds is het mysterie, de appetizer. Rubies, op Stravinsky, is lekker, jazzy, het hoofdgerecht. Diamonds, met Tsjaikovski, is het meest puur, klassiek, het grand desert.’

In de studio stapt de ballerina tergend langzaam op haar spitzen voort. Kracht, gratie. ‘Blijf dichter bij me’, fluistert ze tegen haar partner. Steun, balans. En dan nog langzamer, uiterst gecontroleerd, gaat dat ene been telkens een slag hoger. Als de wijzer van een klok die gestaag doortikt.

Meer over