Interview

Norbert ter Hall regisseerde de immens populaire serie Tatort, maar whodunits interesseren hem niet echt

Regisseur Norbert ter Hall geeft acteur Mark Waschke instructies. Beeld
Regisseur Norbert ter Hall geeft acteur Mark Waschke instructies.

Zondagavond is voor miljoenen Duitsers Tatort-avond. Norbert ter Hall regisseerde een aflevering van de krimi voor de Berlijnse omroep. Hoe komt de Teilzeitberliner aan deze eervolle klus?

Is een huurhuis een moord waard? Dat is de vraag die zondagavond wordt gesteld in Tatort, de legendarische zondagavondkrimi op de Duitse publieke zender ARD. Het antwoord is uiteraard ja, want zonder moord geen Tatort, geen plaats van het misdrijf. Dus ligt er al na een paar minuten een dode vastgoedhandelaar voor de gevel van een afgebladderd, maar in potentie statig Berlijns pand.

De huurprijzenexplosie is hét actuele thema in Berlijn, waar aan elke lantaarnpaal van die afscheurbriefjes hangen met ‘Wohung gesucht’ en waar regelmatig alleenstaande moeders met hun kinderen dakloos dreigen te worden omdat de zoveelste huiseigenaar heeft besloten een bestand sjofele huurwoningen te laten ombouwen tot luxe-appartementen, zoals in Tatort gebeurt. In recensies wordt de aflevering geroemd om zijn hoge realiteitsgehalte.

Des te opvallender dat de regie in handen is van een Nederlander, Norbert ter Hall, onder andere bekend van de bekroonde serie A’dam E.V.A. Op de tongbrekende uitspraak van Zwangsräumung, Duits voor gedwongen ontruiming, moest hij hard oefenen, zegt hij vanachter zijn laptop thuis in Amsterdam – de opnamen waren vorige herfst, net op tijd voor de winterlockdown.

Ter Hall is deeltijd-Berlijner. Gefascineerd door de stad ‘waar je de hele geschiedenis overal voelt’, hebben hij en zijn man sinds een jaar of twaalf een appartement. En werden ze getuige van de turbogentrificatie. ‘De koffieprijs is voor dat soort ontwikkelingen een goede graadmeter. Toen we voor het eerst in Berlijn kwamen, was die ongeveer een euro, nu is 4,50 geen uitzondering meer.’

Tatort mogen regisseren geldt in Duitsland als eer. Hoe kwam de publieke omroep bij een Nederlander terecht? Of heb je zelf de stoute schoenen aangetrokken?

‘Daar had ik wel fantasieën over. Ik moet of een Tatort maken, dacht ik, of een aflevering van Het programma met de muis, de legendarische kinderserie van de ARD.’ Lachend: ‘Duitser kan het niet qua tv. En ik ging voor corona ook weleens op zondagavond naar zo’n café waar mensen met z’n allen Tatort kijken en er iets van vinden. Dat is voor iemand die series en films maakt een soort droom.

‘Maar het komt erop neer dat de producent met wie ik deze aflevering heb gemaakt, ook bezig is met een Duitse remake van A’dam - E.V.A. voor de Berlijnse publieke omroep RBB. Ze zijn zelfs op de set wezen kijken in Amsterdam, ze houden van de manier waarop ik een verhaal over de stad vertel. Tijdens de ontwikkeling van deze aflevering dachten ze dat het goed was om ‘die Nederlander’ te vragen. En ik vond het leuk om te kijken of ik ook zo’n verhaal over Berlijn kan vertellen. Want hoewel ik er vaak kom, blijf ik een buitenstaander.’

null Beeld

Tatort wordt sinds 1970 onafgebroken uitgezonden en trekt op een slechte zondag 7 miljoen kijkers en op een goeie 11 miljoen, kijkcijfers waar de rest van het Duitse televisieaanbod slechts nederig voor kan buigen, al 51 jaar lang. Ter Hall is in al die jaren de derde Nederlandse regisseur – hij heeft het laten uitzoeken. In 1972 maakte Pim de la Parra een aflevering en in 1999 viel die eer ten deel aan Ben Verbong. Trots: ‘Ik ben dus de eerste in meer dan twintig jaar.’

Of het gelukt is een verhaal over Berlijn te vertellen? Ter Hall heeft de wereld van Berlijnse commissarissen Rubin en Karow, gespeeld door Meret Becker en Mark Waschke, gedetailleerder en liefdevoller in beeld gebracht dan bij Tatort gebruikelijk is. Zo zit er onder in het huis waar de moord is gepleegd een slecht verlichte speciaalzaak voor vissen en aquariums, typisch zo’n winkel waarvan er honderden verstopt zitten in de rommelhoekjes van Berlijn en waarvan voorbijgangers zich afvragen of er meer dan een klant per jaar naar binnen gaat.

Waar in de aflevering ziet de kijker verder de hand van Norbert ter Hall?

‘Ik werd gevraagd op het moment dat er alleen een synopsis was van de aflevering, een heel korte samenvatting, dus mijn invloed was relatief groot. De Duitsers wilden hetzelfde gevoel van ‘echtheid’ als bij A’dam E.V.A., dus we zijn echt midden in het dagelijkse leven gaan filmen en niet alleen maar op van die typische ‘mooie plekken’; we wilden niet het Berlijn van de ansichtkaarten laten zien. De bekende televisietoren wilde ik niet in beeld hebben.’ Grinnikend: ‘Een keer zag ik dat ding toch in een hoekje. Toen heb ik gezegd, jongens, nu de camera een stukje naar links.’

‘Ook werk ik graag met onbekende acteurs in grote rollen. Voor Berit Künnecke, de actrice die een alleenstaande moeder speelt die haar huis dreigt te worden uitgezet, moest ik vechten. Niemand kent haar, dus de RBB vond het een risico. Zelf zei ze ook dat ze nooit voor een hoofdrol zou worden gevraagd. Ik zei: ‘Kijk naar de screentest. Zij ís die vrouw.’’

De aflevering speelt in Wedding, een stadsdeel dat geldt als eeuwige belofte. Al een jaar of vijftien voorspellen mensen dat Wedding hip wordt, maar het wil niet echt gebeuren. En juist daarom is Wedding in deze tijd van exploderende huurprijzen sociaal-economisch nog relatief gemengd en bijzonder multicultureel.

‘Het script was in eerste instantie geschreven op witte Duitsers. Maar we hebben de demografische gegevens van Wedding opgevraagd, waaruit bleek dat maar 40 procent van de inwoners een Noordwest-Europese achtergrond heeft. Dat hebben we laten terugkomen in de cast en in naambordjes en accenten, niet op een wetenschappelijk-precieze manier maar wel ongeveer.’

Wat opviel: de ‘boosdoeners’ uit de vastgoedwereld zijn Turkse Duitsers. Was dat ook jouw idee?

‘Ja, dat druiste tegen de verwachtingen in. Er was discussie over met de sensitivityreader, die het riskant vond dat ‘de slechten’, de huisjesmelkers, ‘buitenlanders’ zouden zijn. Ik zei: hun zoon wordt vermoord, dus wie zijn hier nou de slachtoffers en wie de daders? Volgens mij laat het hele verhaal zien dat wij allemaal onderdeel zijn van een systeem. Cruciaal is het moment dat de ene commissaris aan de andere vraagt: ‘Heb jij ook een levensverzekering? Je wilt toch ook dat het elk jaar een stukje beter wordt. Dat kan alleen door dit systeem.’

‘De sensitivityreader vond het ook problematisch dat we echte daklozen hebben laten meespelen, dat zou exploitatie van armoede zijn. Maar ik zou het genant hebben gevonden als het acteurs waren geweest, in een stad met zo veel daklozen.’

null Beeld

Het schijnt dat de Duitse publieke omroep nogal een taaie instelling is waar alles door tientallen commissies moet worden goedgekeurd. Iets van gemerkt?

‘Het is heel commissie-achtig, maar wel met een respect voor creativiteit zoals ik dat in Nederland niet ken. Als ik in Nederland roep: ‘Goh, is dit niet leuk?’ Dan roepen twintig mensen terug waarom het wel of niet leuk is. In Duitsland schrijft iedereen het op en is het een feit, want de regisseur heeft het gezegd. Dat is onwennig. Ik dacht soms: shit, ik riep ook maar wat.

Een paar seconden later: ‘Alles wat ik voor de Duitse tv heb gedaan, is één aflevering van Tatort regisseren. Dat is te weinig om er grote uitspraken over te kunnen doen.’

Ben je zelf eigenlijk een Krimi-Mensch?

‘Nee! Ik kijk en lees helemaal geen krimi’s. In de voorbereiding merkte ik hoeveel aandacht er bij Tatort is voor het whodunitaspect: wie heeft het gedaan en hoe kom je erachter? Dat vind ik het saaist aan het format. Maar als ik dat zei, zag ik geschrokken gezichten. Dat mag je in Tatort-land niet zeggen. Interessanter vind ik wie het níét hebben gedaan, mensen die verdacht zijn omdat ze toevallig ergens wonen of aanwezig waren. Dat kan ons allemaal overkomen.’

In Duitsland gaan dingen langer mee dan elders, van Bondskanselier tot televisieformat. Maar toch, een serie die al sinds 1970 onafgebroken op televisie is, dat is uniek. Wat maakt Tatort eeuwig houdbaar?

‘Omdat het al zo lang bestaat, begint Tatort een geschiedschrijving van Duitsland te worden. Waarom vertellen mensen elkaar verhalen? Om de wereld om zich heen te begrijpen en met elkaar te delen. Tatort is volgens mij een manier waarop Duitsers met elkaar proberen een verhaal te maken van wat in hun land gebeurt. De formule is daarvoor geschikt, omdat elke regio zijn eigen afleveringen maakt. De actuele thema’s zijn trouwens typisch voor de Berlijnse Tatort, heb ik gehoord. Hamburg wil altijd een actiefilm maken en in Beieren is de klassieke ‘moord op de lederhose’ populair.

‘Omdat ik zo’n aflevering zie als een stukje geschiedenis van Duitsland, is corona duidelijk aanwezig. Als je oude Tatorts terugziet waarin commissarissen stoer lopen te doen met enorme kasten van mobiele telefoons, is dat achteraf erg grappig, een herinnering aan een tijd.’

Als Tatort een populaire collectieve geschiedschrijving is, wat is dan de rol van het whodunitaspect?

‘Duitsland is ook een land dat zijn geschiedenis meer onderzoekt dan gemiddeld, ook dat sluit daarop aan. In Tatort gaat het om de vraag: hoe komt iemand tot een misdaad? En vooral, waarom? Een Krimi is interessant als je je als kijker kunt inleven in de dader, als je kunt voelen: de slechtheid zit ook in mij.

‘Er is geen land ter wereld waar krimi’s zo populair zijn als in Duitsland, een land met een grote behoefte aan voorspelbaarheid. En dat biedt een krimi. Hoe heftig essentieel de vraag die in een aflevering wordt gesteld ook is, na 90 minuten is het altijd opgelost. Heerlijk om zo naar de wereld te kijken.’

Tatort – Die dritte Haut wordt 6 juni om 20.20 uur uitgezonden op ARD. Ook online beschikbaar.

Regionale omroepen

Het Duitse federalisme maakt veel zaken ingewikkeld, ook de publieke omroep. Onder de paraplu van de landelijke omroepen ARD en ZDF vallen negen regionale publieke omroepen. Het verklaart hoe Tatort in elkaar zit. Want al die regionale omroepen maken hun eigen afleveringen, met hun eigen commissarissen en thematiek. Zo zocht de politie op het Beierse platteland een in het bos verdwenen tiener, en ging het in Wenen om moordende complotdenkers.