Nog veel erger dan de Sovjet-Unie

In de turbulente jaren ’90 werkte Owen Matthews als journalist in Moskou. In Stalins kinderen schrijft hij over zijn Russische moeder en grootouders....

De journalist Owen Matthews neemt ons in vliegende vaart mee door zeventig jaar Russische geschiedenis. Niet de grote geschiedenis, maar de kleine, verteld aan de hand van de turbulente levens van zijn eigen familie. Zijn grootvader werd gearresteerd. Hij had in 1937 bekend, na te zijn gemarteld, zijn tractorenfabriek gesaboteerd te hebben. Matthews’ moeder werd, drie jaar oud, als dochter van een vijand van het volk, opgesloten in een kindertehuis, leed onbeschrijflijke honger, overleefde bottuberculose en de chaos bij de strijd om Stalingrad, mocht in Moskou studeren en trouwde daar Matthews’ Britse vader.

De schrijver is geboren in Londen. Hij zocht zijn eigen hel, eerst als freelance journalist in de oorlog in Bosnië, en daarna werkend voor een Engelstalige krant in Moskou in het Sodom en Gomorra van het plaatselijke nachtleven. Hij werkte er in de tijd dat alle waarden leken omgekeerd. De tijd na de val van het communisme, toen driekwart van de middelbare schoolmeisjes gevraagd naar hun toekomstig beroep ‘dollarprostituee’ invulde. Matthews versloeg woeste feesten, liquidaties van mensen waarmee hij kort tevoren whisky had zitten drinken en het leven van zwerfkinderen. Toen daar de spanning af was, zocht hij illegaal de oorlog in Tsjetsjenië op. Een gruwelijke confrontatie met een berg Tsjetsjeense lijken maakte dat Matthews voorgoed genoeg had van extreme ervaringen.

Hij vond een vrouw, kreeg een zoon en begon nu serieus te schrijven. Het nu verschenen Stalins kinderen gaat niet over hemzelf, maar over zijn ouders en vooral zijn Russische moeder en zijn Russische grootouders. Matthews’ grootouders waren, jong nog, aan de kant van de overwinnaars uit de Russische revolutie en de burgeroorlog gekomen. In het ergste terreurjaar 1937 hadden zij de bourgeois levensstijl van gearriveerde Sovjet-Partijleden bereikt, beschikten altijd over voldoende te eten en spullen, alles opgebouwd uit het niets.

De grootmoeder van Matthews kwam uit een arm boerengezin. Zij en haar jongere zus waren door hun kinderrijke vader, hij had elf dochters, de deur gewezen. De meisjes moesten in die tijden van schaarste en gebrek het verder zelf maar uitzoeken. Oma Martha overleefde, vond werk op een landbouwbedrijf en trouwde met een jonge communist, Boris Bibikov, vlak voor hun dochter Lenina zich aandiende. Opa Boris had zijn afkomst zorgvuldig verdonkeremaand. In het strafdossier dat Matthews in 1996 mocht inzien, had Boris als beroep ‘molenarbeider’ opgegeven. Zijn werkelijke afkomst zou een carrière onder de communisten onmogelijk gemaakt hebben. Boris Bibikov was de kleinzoon van een eigenaar van graanmolens, een kapitalist dus, en zijn vader stamde uit een adellijk geslacht. Nog erger dan een kapitalist als grootvader, was een vader van adel. Boris Bibikov, de molenarbeider, werd het opzetten van de eerste fabriek voor tractoren bij Charkov toevertrouwd.

Matthews moeder werd geboren in 1934, in het jaar dat Bibikov in Moskou pleitte voor het verlagen van het tempo van de collectivisatie van de landbouw, die de boeren met harde hand dwong te gaan werken voor staatslandbouwbedrijven. De collectivisatie werkte averechts en veroorzaakte een desastreuze afname van de voedselproductie. Eerst moest de hongersnood worden bestreden, vond Bibikov. Hij stond aan de kant van de Leningradse partijleider Kirov, de laatst overgebleven rivaal van Stalin. Toen Kirov uit de weg geruimd was, begon Stalin zijn massale zuivering van de Partij, waarbij honderdduizenden door een executiepeloton de dood werden ingejaagd. In juli 1937 klopte de geheime dienst ook bij grootvader Matthews aan de deur.

Matthews grootmoeder werd in een strafkamp opgesloten, als vijand van het volk. De kinderen, zusjes van drie en twaalf jaar oud, werden eerst in de gevangenis gezet tussen jonge hoertjes en dievegges en na een gevangenisbrand in een van de vele kindertehuizen geplaatst. De honger en verschrikking in zulke tehuizen zijn indringend beschreven door Anatoli Pristavkin, die het zelf meemaakte, in zijn boek Kaukasus, Kaukasus. Dit boek verscheen in 1989 in Nederlandse vertaling.

Toen medio 1955 de politieke dooi onder Chroesjtsjov inviel, vroeg de familie van Boris Bibikov om zijn rehabilitatie. Het gedeelte van het dossier dat de getuigenissen bevat om hem te rehabiliteren, was drie keer dikker dan de 79 pagina’s die nodig waren om hem op 13 oktober 1937 te veroordelen en, na het zetten van zijn handtekening, te executeren, constateert Matthews. Interessant detail is dat collega’s uit 1937 serieus gehoord werden alsof er een echte strafzaak tegen Bibikov had gelopen. Ze getuigden nu dat ze Bibikov nooit hadden gezien als vijand van het volk.

Om de periode van de Koude Oorlog te beschrijven had Matthews beschikking over aantekeningen van zijn ouders en een hutkoffer met hun liefdesbrieven. Zijn vader, een jonge Britse Ruslandspecialist en zijn moeder, werkzaam als historica in de Lenin-bibliotheek, waren in 1964 in opperbeste stemming al in ondertrouw gegaan. Maar toen de autoriteiten lucht kregen van hun trouwplannen, werd Matthews’ vader het land uitgezet. Pas in oktober 1969, na eindeloos actievoeren van zijn vader, zou zijn moeder de Sovjet-Unie kunnen verlaten.

Gek genoeg heeft de geschiedenis van zijn grootouders en moeder op Matthews minder indruk gemaakt dan wat hij zelf beleefde. Hij schrijft: ‘Voor Russen was de schok van de implosie van het Sovjet-systeem (...) veel diepgaander dan alles wat het Sovjet-systeem hun ooit had aangedaan – zelfs dan de Zuiveringen, dan de Tweede Wereldoorlog.’ De getuigenissen van zijn familie in zijn eigen boek loochenstraffen die bewering.

De vertaling van Stalins kinderen ritselt daarbij van de slordigheden. Het is kennelijk de bedoeling dat de ‘ervaren lezer’ waarop de uitgeverij Mistral mikt zelf zijn eindredactiewerk verricht. Eén voorbeeld: ‘Majoor’ Loezjkov, met wie bedoeld wordt de Moskouse burgemeester (mayor) Loezjkov. Zulke vertaalfouten komen op verpakkingen in de supermarkt – waar Mistral haar boeken verkoopt – niet voor.Hella Rottenberg

Meer over