Reportage

Nog één keer vouwen, naaien, lijmen, snijden en het omslag vastzetten, en dan sluit Boekbinderij Van Waarden in Zaandam de deuren

Herman (links) en Theo van Waarden in hun boekbinderij in Zaandam.  Beeld Pauline Niks
Herman (links) en Theo van Waarden in hun boekbinderij in Zaandam.Beeld Pauline Niks

Het familiebedrijf uit 1840 is een van de laatste traditionele boekbinderijen in Nederland.

In een deels onttakelde machinehal staan twee broers van de vijfde generatie boekbinders Van Waarden bij iets dat in de verte lijkt op een industriële naaimachine. Het apparaat prikt tien gaatjes in de rug van een boekkatern, vijf slagen stiksels maken er een boekblok van. ‘Dit systeem is in de 18de eeuw bedacht en in essentie nooit veranderd’, zegt Theo van Waarden (71). Broer Herman (64), de laatste directeur van een familiebedrijf uit 1840, knikt: ‘Dit is een ouder vak dan dat van een drukker, in de Middeleeuwen naaiden monniken hun handschriften al in.’

Ondanks die eerbiedwaardige traditie is het over en uit bij Boekbinderij Van Waarden in Zaandam. De zware machines worden verkocht, de deur gaat dicht. Van een loonbinderij als Van Waarden zijn er straks nog maar drie over. De directeur: ‘Allemaal gedreven door oude garde zoals ik. Kijk hoeveel ijzer hier staat. Als je door wilt, moet je je machinepark moderniseren. Dat verdien je niet terug.’

Een oude bindmachine naait katernen. Beeld Pauline Niks
Een oude bindmachine naait katernen.Beeld Pauline Niks

Voor wie het boek niet alleen de inhoud is, maar ook het object, de manier waarop het in de hand ligt, hoe de bladzijden openvallen, de streek van het linnen omslag, het genot van een zorgvuldig genaaide rug, is een tour door het bedrijf als een rondje door Sjakies chocoladefabriek. Met dit verschil dat Willy Wonka een opvolger zocht. ‘De marges op boeken zijn te klein. Mensen willen niet meer dan 19,95 euro betalen. Dan kan dit’ – hij maakt een weids armgebaar – ‘niet meer uit.’

Het belang van goed binden wordt onderschat, zelfs in het boekenvak. ‘Bij de jaarlijkse verkiezing van Best Verzorgde Boeken in Nederland is geen prijs voor het bindwerk’, constateert Van Waarden. Waar een drukkerij een stapel grote, met meerdere pagina’s bedrukte vellen aanlevert, maakt Van Waarden er een driedimensionaal object van. De katernen op de juiste manier gevouwen, zorgvuldig vergaard, het naaien van een ronde rug, koudlijmen, afpersen, schoonsnijden, het kapitaal vastlijmen en het omslag vastzetten met een tot 150 graden opgewarmd kneepijzer: als dat met liefde en vakmanschap gebeurt, heb je een boek in handen dat klopt.

Grafisch ontwerper Tessa van der Waals toont ingestoken pagina’s op een andere papiersoort. Beeld Pauline Niks
Grafisch ontwerper Tessa van der Waals toont ingestoken pagina’s op een andere papiersoort.Beeld Pauline Niks

‘Een boek met de goede maatvoering, dat zich gewillig opent voor de lezer, een boek dat in staat is zijn verhaal te vertellen’, zegt Tessa van der Waals, boekenvormgever die voor de laatste keer de Zaanse machinekamer van nabij wil voelen. ‘Als ontwerper wil je dat het boek dezelfde zorg en aandacht krijgt als bij het schrijven en vormgeven. Dat gebeurt hier. Een schrijver als Maarten Biesheuvel eiste van zijn uitgever dat al zijn boeken een ‘draadje’ hadden. In een grote drukkerij krijgt een boek die aandacht, die kwaliteit en het vakmanschap niet.’

Binden is een subtiel samenspel tussen mens en machine, waarvan er hier tientallen staan. ‘Er kan onderweg veel misgaan’, zegt Van Waarden. ‘Een boek maken is als lopen door een mijnenveld. Je weet niet waar ze liggen of wanneer ze afgaan.’ De kunst hier is dat bij elke machine een ervaren binder staat, die weet waar het mis kan gaan. Loopt er koudlijm door de gaatjes de genaaide rug binnen? Is de oversteek van het omslag te groot ten opzichte van het binnenwerk? Golft het linnen, zit de kneep op de goede plek?

Kaftjes worden gesneden in de snijmachine. Beeld Pauline Niks
Kaftjes worden gesneden in de snijmachine.Beeld Pauline Niks

Van Waarden noemt zichzelf ‘een pragmatisch perfectionist’. Kwaliteit is belangrijk, maar de salarissen moeten wel worden betaald. Maar toch, als hij een vage glee bespeurt op een linnen omslag, moet het echt opnieuw. ‘In een grote drukkerij stoppen ze drukvellen er aan de ene kant in en rolt er aan de andere kant een boek uit. Dan krijg je al snel een lomp boek zonder liefde of finesse. Boeken maken is niet moeilijk, mooie boeken maken wel.’

Bij de schoonsnijmachine ligt een boek van grafisch ontwerper Hansje van Halem. ‘Onze een-na-laatste titel’, zegt Van Waarden. De laatste is een dundrukje uit Van Oorschots Russische Bibliotheek, een zeventig jaar oude serie die sinds 1997 hier wordt gebonden. ‘Ik zag ze in de jaren zeventig bij binderij Elias P. van Bommel in Amsterdam. Ik pakte het boek op. Zo dun? Hoe kan het? Opwindend, die perfecte rug, dat gladde linnen. Het platje – de omslag – niet te dik, niet te dun, het boek beweegt soepel in je handen, er zit leven in.’

Zó dun, zó in balans, dat wilde hij ook kunnen. Dat is waar gemaakt. ‘Die slotorder maakt de cirkel voor mij mooi rond.’

Boekenkaften. Beeld Pauline Niks
Boekenkaften.Beeld Pauline Niks

Ontwerper Van der Waals kan bijna geen afscheid nemen van de machinehal. Ze raakt de kleurige kapitaalbandjes aan waarmee de genaaide rug wordt afgetopt. Ze passeert de rollenkast met duur, dichtgeweven linnen, de ratelende en dampende machine waarmee de kneep wordt gezet: het scharnier van het boek dat je precies op de goede plek tegen de rug aan moet zetten. Millimeterwerk. ‘De liefde, dat oog voor detail, daarvoor moet ik straks naar Duitsland.’

De gouddoos

Ergens tussen de grote apparaten van Boekbinderij Van Waarden staat een houten kistje met stokoud houten gereedschap. Theo van Waarden, tot zijn pensioen mededirecteur: ‘Daar maakten onze voorvaderen goudopdruk op leer mee. Met de hand. Een specialistisch werkje.’ De gouddoos, waar het bladgoud in werd bewaard, zit er nog bij. Tegen zijn broer: ‘Wat zullen we daar eens mee doen, Herman – het museum?’

Goudrestanten voor opdruk op de kaft of de zijkant van een boek. Beeld Pauline Niks
Goudrestanten voor opdruk op de kaft of de zijkant van een boek.Beeld Pauline Niks
Meer over