Niet voor de grachtengordel

Eens was de VARA de omroep van het socialistische strijdlied. En nog steeds zegt de omroep te willen getuigen van 'maatschappelijke betrokkenheid en progressiviteit'....

FOKKE OBBEMA; RONALD OCKHUYSEN

In De show van je leven ontving Astrid Joosten enkele maanden terug Willem Duys, het boegbeeld van behoudend Nederland. Duys werd in de show - een variant op het AVRO-succes In de hoofdrol - uitgebreid gefêteerd. Prins Bernhard belde op en het Metropole Orkest verzorgde de muzikale omlijsting.

De show van je leven oogde als zo'n programma dat zowel op Nederland 1 als op Nederland 2 en 3 kan worden uitgezonden. Totdat Joosten halverwege de uitzending met Duys naar Amsterdam reed, alwaar hij daklozenkranten aan de man moest brengen. Die scène maakte het tot een typisch VARA-programma: olijk, toegankelijk en met een vleugje maatschappijkritiek. Al dachten VARA-leden van de oude stempel daar anders over - de redactie van VARA's TV Magazine ontving na de uitzending brieven waarin vraagtekens werden geplaatst bij het feest voor de 'rechtse rakker' Duys.

'Uitgesproken VARA' is het motto waarmee de Vereniging van Arbeiders Radio Amateurs zich sinds 1995 profileert. Maar de wijze waarop de omroep zich uitspreekt - daarover verschillen de meningen. Voor de gemiddelde tv-kijker is de VARA de omroep van de komedie Oppassen!!!, de show Karin en het praatprogramma De ronde van Witteman. 'Wij maken nog altijd programma's vanuit een zeker engagement. We zijn niet zo ver doorgeslagen dat we onze idealen hebben verloren', meent Kees Driehuis, presentator van 'de kennisquiz' Per seconde wijzer.

Paul Witteman, van Het Lagerhuis en Nova: 'We willen niet meer verheffen, zoals voorheen, maar we willen het publiek wel altijd wat bijbrengen. Tegen de stroom in.'

Jack Spijkerman 'kan niet één-twee-drie verwoorden waar de VARA tegenwoordig precies voor staat'. Wat hij wel zeker weet: 'De VARA beweegt zich nog altijd aan de linkerkant van de maatschappij.'

VARA-directeur Vera Keur, zonder aarzeling: 'De VARA zendt programma's uit die getuigen van maatschappelijke betrokkenheid en progressiviteit. Daarbij willen we zoveel mogelijk mensen informeren, zonder grote inhoudelijke concessies te doen.'

Inhoud (Zembla), engagement (B & W, Het Lagerhuis), amusement (Karin Bloemen) - de VARA wil bijdragen aan wat in het oprichtingsjaar 1925 werd genoemd 'de geestelijke en zedelijke verheffing'. Met dien verstande dat de beoogde luisteraar van toen, afkomstig uit 'de arbeidende bevolking', inmiddels meer interesse heeft voor de hypotheekrente dan voor een strijdlied.

De doelgroep van de voormalige 'radio der proletaren' heet nu dan ook 'midden-breed', jargon voor minimaal zeshonderdduizend kijkers per uitzending. Die verschuiving, van linkse strijder (zangkoor Stem des Volks) via arbeideristische spreekbuis naar progressieve middenklasser (Kinderen voor Kinderen), heeft ook gevolgen voor de programmering. Zo spraakmakend als de VARA eens was met Hadimassa, Zo is het toevallig ook nog 's een keer en Open en Bloot, is de omroep niet meer. Verantwoorde, relevante televisie - dat is in de jaren negentig het credo.

Die wijze van programmeren, een cocktail van informatie en volksvermaak, heeft de VARA-signatuur er niet herkenbaarder op gemaakt. Het Lagerhuis mag dan een typisch VARA-programma zijn, maar Lingo, Laat de Leeuw en Karin passen daarentegen net zo goed bij een pretnet als bij de VARA. Daar komt bij dat het voor een VARA-ster als Karin Bloemen niet meer een bezwaar is om in het reclameblok dat voor haar show wordt uitgezonden een koffiemerk aan te prijzen. En de horizontale programmering (elk uur een herkenbaar genre), die de VARA op het derde net heeft doorgevoerd, is dat niet van de commerciëlen gekopieerd?

'Is dat zo?, vraagt Vera Keur, tussen verbazing en werkelijkheid. 'Horizontale programmering is naar mijn idee een Amerikaanse uitvinding. Daarvan hebben de commerciëlen het gewoon afgekeken. En wij dus ook.'

Wie aan de Hilversumse Heuvellaan suggereert dat de VARA raakvlakken heeft met RTL 4 of SBS 6, stuit op onbegrip. De tijden waarin de commerciëlen als de vijand werden beschouwd, zijn voorbij, stelt Keur, 'maar we denken wel anders over televisie maken dan in Aalsmeer. We hechten aan een brede waardering, maar dat is nooit ons uitgangspunt bij het bedenken van programma's.'

De VARA mag dan veranderd zijn, zegt Paul Witteman, een vergelijking met RTL 4 is 'klinkklare onzin'. De VARA is voor hem in de eerste plaats de omroep van de informatieve en pseudo-informatieve programma's. 'Het Lagerhuis. Zembla. Dat zijn serieuze pogingen om op prime time een alternatief te bieden voor de commerciëlen.'

In die strijd om de kijkers mag de VARA van Witteman best commerciële tactieken hanteren. Werkt horizontale programmering? Dan zou de VARA wel gek zijn als zij niet horizontaal zou gaan programmeren. Wil de kijker sterren? Dan maak je een campagne waarin sterren de 'beste mensen' worden genoemd. Witteman: 'De VARA heeft nu eenmaal meer invloedrijke presentatoren dan de anderen. Daarvoor hoef je je niet te schamen.'

Bij de VARA wordt door veel mensen te defensief naar de commerciëlen gekeken, zegt Jack Spijkerman, in wiens programma op de late avond Spijkers humor en maatschappijkritiek naadloos in elkaar overgaan. 'Of dat typisch VARA is? Eerder typisch Jack Spijkerman, zou ik zeggen. En die zit inderdaad al jaren bij de VARA.' En dat blijft ook zo, zegt hij, tenminste, zolang de omroep dat wil. 'Ik kan een warm verhaal vertellen over identiteit, maar als mijn contract niet was verlengd, stond ik morgen bij een andere omroep op de stoep. Die binding is in die zin relatief, al zou ik het niet waarderen als Spijkers tussen twee blote-tietenprogramma's stond geprogrammeerd.'

De commerciëlen zien Spijkerman wel zitten. 'Joop van den Ende zei tegen me: ''Jack, kom bij ons. Anders krijg je straks nog een rood uitroepteken op je voorhoofd.'' De kleinkunstenaar annex presentator liet het lucratieve bod voor wat het was. 'Waarom? Tja... waarom? Ik ben een clubjesman, kan die eigenschap bij de VARA botvieren. De VARA produceert veel programma's in eigen huis. In de ene kamer werkt die redactie, even verderop zit een andere club te vergaderen. Hier worden ideeën geboren. De commerciële omroepen hebben meer weg van uitzendbureaus.'

De redacties zijn gevestigd in een nieuw kantoor tegenover de oude VARA-villa, die in 1929 met dubbeltjes, stuivers en centen werd bekostigd door de leden. In de nieuwbouw heerst de tevreden sfeer van een verzekeringskantoor. Bij de VARA heten de printers Bert of Ernie. In de kantine gaan er grappen over kok Sjoerd over tafel. Op het Marcel-van-Dam-plein, de huisbar van de VARA, drinkt het administratieve personeel een borrel. En het personeelslid dat de meeste leden werft, krijgt een televisie met video cadeau.

De tevredenheid is allerminst ongepast, want het gaat de omroep voor de wind. Van de zendgemachtigden met een A-status wist de VARA in 1996 het grootste marktaandeel, 15 procent, te bereiken. En 1997 werd omarmd met nieuwe programma's die door de kijkers hoog worden gewaardeerd.

Tien jaar geleden had niemand van dat succes durven dromen. De VARA balanceerde met een negatief eigen vermogen van tien miljoen gulden op de rand van het faillissement. 'De omroep van de Rooie Haan' was verworden tot een bende intriganten. Discussies werden niet binnenskamers, maar in dag- en weekbladen uitgevochten. Commissies en stuurgroepen belegden vergadering na vergadering, waarop schimpscheuten en achterklap de agenda bepaalden. Intussen maakte een flink aantal coryfeeën zich op voor het afscheid: Koos Postema, Frits Barend en Henk van Dorp gingen weg. Later kozen ook Henk Spaan, Harry Vermeegen, Frits Bom en Elles Berger eieren voor hun geld.

In die tijd ging een andere programmamaker, Marcel van Dam, zich juist meer met de VARA bemoeien. Hij werd eind 1985 voorzitter en voerde de financiële gezondmaking door. Afdelingen moesten inkrimpen. Van een overgedemocratiseerde omroep veranderde de VARA in een one man-show van een succesvolle, maar grillige bestuurder. Succesvol was Van Dam als saneerder en puinruimer, grillig was hij als bewaker van de programma-inhoud.

De voorzitter veegde de vloer aan met de ideologische verkettering van populaire programma's. Onder zijn bewind maakten Paul de Leeuw, Karin Bloemen, Jack Spijkerman hun televisiedebuut. Per seconde wijzer en Twee voor Twaalf werden herontdekt. En diezelfde Van Dam stimuleerde de komst van een serie culturele televisieprogramma's, om op een dag te beslissen dat cultuur te weinig kijkers oplevert en daarom plaats diende te maken voor 'cultuur met een amusementswaarde'.

Ook onder Vera Keur, die sinds 1995 het directeurschap van de VARA combineert met het voorzitterschap van de vereniging (Spijkerman, lachend: 'Wie klachten heeft over directeur Keur, kan terecht bij voorzitter Keur'), is cultuur een ondergeschoven kind. De VARA brengt dat begrip terug tot aandacht voor succesvolle cabaretiers. Zeker na het wegvallen van Sonja, waarin nog wel eens een schrijver langskwam, is de VARA cultuur-arm geworden. Ook Keur zelf geeft ruiterlijk toe dat dit momenteel wat mager is.

De omroep voelt er ook weinig voor de traditie van jeugdprogramma's (Pipo de clown, Stratemakeropzeeshow, De film van Ome Willem en Meneer Kaktus Show) nieuw leven in te blazen. Verwezen wordt naar de netpartners op Nederland 3, NPS en VPRO, die al voldoende aan jeugd en cultuur doen.

Een gesprek over de identiteit van de VARA zou een gesprek over de identiteit van het derde net moeten zijn, stelt Witteman. En ook Vera Keur praat liever over Nederland 3 dan over de VARA. Volgens haar vertonen de omroepen van Nederland 3 'grote overeenkomsten in de manier waarop zij hun historie vertalen in hun programma's. Alleen komt dat in de samenwerking nog niet helemaal tot uitdrukking'.

De VARA zit op Nederland 3 in een lastig parket - dat leert één blik in de televisiegids. De VPRO en de NPS zijn er niet op uit het grote publiek te bedienen, met als gevolg dat de VARA dat moet doen. Dat leidt soms tot wrijving. De VPRO wil, zo vinden velen bij de VARA, vooral de Amsterdamse grachtengordel behagen. En de NPS is een omroep zonder historie, zonder traditie. Dat komt een herkenbare identiteit van het derde net evenmin ten goede.

De VARA en de NPS, waar oud-VARA-man Willem van Beusekom de scepter zwaait, weten elkaar in de programmering redelijk te vinden, met voorop Nova en het waardevolle documentaire-programma Zembla. Maar tussen de VARA en de VPRO vlot het nauwelijks. Buitenhof en MiddagEditie zijn er weliswaar gekomen, maar daarmee lijkt de lust tot verdere samenwerking te zijn uitgeput.

'De VPRO is en blijft eigenzinnig', zegt Kees Driehuis. 'Je kunt spreken van een cultuurbotsing. Bij de VPRO bestaat geen interesse voor de kijkcijfers, en daar kan ik toch slecht tegen. Ik vind het als eindredacteur een stimulerende gedachte dat er naar Zembla zo'n half miljoen mensen kijken.'

Witteman: 'De programmamakers van de VPRO en de VARA hebben naar mijn idee dezelfde belangstelling en smaak. Maar er is één groot verschil: wij zijn op het publiek gericht, en zij zijn op zichzelf gericht.'

Volgens Keur is er absoluut geen sprake van een botsing tussen VARA en VPRO. De avonden op Nederland 3 zijn verdeeld in 'smal', 'midden-breed' en 'breed'. De VPRO mag op zondag een klein publiek behagen, de VARA bereikt een breed publiek op zaterdag. Keur: 'Wij zullen niet van de VPRO programma's met een hogere kijkdichtheid verlangen. Kijkcijfers zijn in die zin een non-issue.' Maar daarop volgt wel een belangrijke nuancering. 'Bij het plaatsen van programma's in het schema van Nederland 3 spelen kijkcijfers natuurlijk wel een rol.'

Als voorzitter stelde Marcel van Dam al eens dat 'het voortbestaan van de publieke omroep belangrijker is dan het voortbestaan van de VARA'. Volgens Witteman leeft dat gevoel nog steeds. 'Ik kan zo honderd mensen hier bij elkaar krijgen die het derde net willen oprichten, waardoor de VARA zou worden opgeheven. Maar er zijn natuurlijk ook nog altijd mensen die de VPRO te intellectualistisch vinden. Ik geloof in een middenweg. Je moet natuurlijk niet Cherry Duyns met Jack Spijkerman in een redactie zetten.'

Illustratief voor de moeizame samenwerking tussen VARA, VPRO en NPS is dat Nederland 3 als laatste van de drie zenders nog een netmanager moet benoemen. Die nieuwe man of vrouw gaat een belangrijk stempel drukken op de programmering. Witteman hoopt dat die manager het verzet van de VPRO tegen samenwerkingsverbanden kan indammen. 'De VPRO ziet medewerking aan Nova niet zitten. Zij redeneneren dat dat net zoveel kost als het maken van een nieuw programma dat wél een aanvulling op het bestaande aanbod zou zijn. Ik kan me daar in vinden, maar een netmanager zou dan moeten zeggen: ''Dat is een mooie theorie, maar ik deel haar niet, want er moet wel horizontaal worden geprogrammeerd.''

Die horizontale programmering wordt als een doorbraak beschouwd. VARA-sterren Sonja Barend en Paul Witteman drongen er bij Keur op aan dat hun nieuwe programma, B & W, iedere werkdag om half acht te zien zou zijn. In het 'bespelersoverleg' met VPRO en NPS wist Keur die slag te winnen; een overwinning waarvoor zij in VARA-kringen de hemel wordt ingeprezen.

Tegelijkertijd verraadt Keurs lobby voor Barend en Witteman het dilemma van de huidige VARA. De omroep wil een verantwoord alternatief voor de commerciële vloedgolf bieden door programma's te brengen die getuigen van 'maatschappelijke betrokkenheid en progressiviteit'. Dat kwaliteitsverschil met de commercie is er nog zeker. Maar in de slag om de kijker is de VARA net zo afhankelijk van zijn 'beste mensen' geworden als diezelfde commerciële concurrentie.

Fokke Obbema

Ronald Ockhuysen

Meer over