reconstructie

Niemand begrijpt de wetten van de media beter dan Sywert van Lienden

Vijftien jaar lang is Sywert van Lienden alomtegenwoordig in de media. Hoe bouwde hij zijn (social)mediaprofiel op? Heeft de journalistiek hem te hoog op het schild gehesen? Een reconstructie – en een beetje zelfonderzoek.

Hassan Bahara en Abel Bormans
Sywert van der Lienden, een graag geziene gast in talkshows Beeld
Sywert van der Lienden, een graag geziene gast in talkshows

‘Sywert loves the camera, and the camera loves Sywert’ klinkt het in een aflevering van Netwerk. Het is eind november 2007 en de actualiteitenrubriek zendt een lyrisch profiel uit van een rijzende ster in de media: de 17-jarige scholier Sywert van Lienden uit Ermelo.

Van Lienden is die novembermaand komen bovendrijven als de welbespraakte leider van de massale scholierenprotesten tegen de 1040-urennorm — het aantal uren dat leerlingen in de schoolbanken moeten doorbrengen. Als voorzitter van het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS) is hij alomtegenwoordig. In de Netwerk-uitzending is te zien hoe hij overal wordt gevolgd door tv-camera’s, de internationale media over de vloer krijgt en petities overhandigt aan politici.

De vraag die boven het Netwerk-item hangt: hoe krijgt deze onbekende jongeman het voor elkaar om zoveel media-aandacht te genereren? En waarom valt iedereen in bestuurlijk Den Haag zo snel voor hem?

Het zijn vragen die weer opspelen nu Van Lienden bekendstaat als de man die zijn (social)mediakapitaal en Haagse contacten inzette om op slinkse wijze miljoenen te verdienen aan een mondkapjesdeal met de overheid.

Hoe bouwde Van Lienden zijn invloedrijke mediaprofiel op? Is hij een creatie van ‘het media-apparaat’ dat hem kritiekloos op het schild zou hebben gehesen, zoals de kritiek vorig jaar juni in De Groene Amsterdammer luidde? Hoe kijken mediaredacties daarop terug? Aan de hand van tweets, tv-optredens, krantenstukken en gesprekken met de relevante eindredacteuren en tv-presentatoren, schetsen we de wording van een mediapersoonlijkheid.

1. Netwerk

Sywert is the young kid on the block’ aldus Netwerk in november 2007. Terwijl de camera Van Lienden volgt door de wandelgangen van de Tweede Kamer, meldt de voice-over dat de ‘sympathieke LAKS-voorzitter’ iemand is met een ‘net voorkomen en een net zo vlotte babbel’.

Pieter Jan Hagens, Netwerk Beeld
Pieter Jan Hagens, Netwerk

De camera registreert ook hoe Tweede Kamerleden over elkaar heen buitelen om Van Lienden te bejubelen. Een ‘goede hoop voor de toekomst’ noemen ze hem.

Het tv-item is exemplarisch voor de jubelende mediaverslagen die dan over Van Lienden verschijnen. In meerdere publicaties wordt hij al ‘de toekomstige minister-president’ genoemd.

In het begin wil Van Lienden doen voorkomen alsof het hem ook maar allemaal overkomt. Hij zegt de ‘opgewonden’ aandacht niet zo goed te snappen. Maar ondertussen lijkt Van Lienden als geen ander de mediawetten te kennen. ‘Het lijkt naturel wat ik zeg, toch is het bedacht’, zegt hij enkele maanden na zijn plotselinge roem in Talent, een tijdschrift over hoogbegaafde kinderen. ‘Ik zet gewoon mijn camerastem op. Ik geef antwoord, maar zorg dat ik daarna zeg wat ik echt wil zeggen.’

Van Lienden doet in het interview ook andere mediastrategieën uit de doeken. Zo is het van belang om met LAKS sneller persberichten te versturen dan het Ministerie van Onderwijs. Ook slim: een hiërarchie aanhouden in de media die je te woord staat: eerst de NOS, daarna RTL en SBS.

Van Lienden bedenkt ook slogans zoals ‘een ophokplicht voor scholieren’ om de 1040-urennorm negatief te framen. Om dat ‘ophok’-beeld kracht bij te zetten, regelt LAKS een fotoshoot in dierentuin Artis, waar scholieren in een hok worden gefotografeerd.

2. @Sywert

Van Lienden is een vroege gebruiker van Twitter. Hij maakt zijn account (@Sywert) in maart 2009 aan. Twitter blijkt ook voor Van Lienden een handig middel om zijn profiel — zowel in de politiek als in de media — verder uit te bouwen. Je bent er continu zichtbaar voor politici en media.

Hoe doordacht Van Lienden Twitter inzet blijkt al in 2010 uit een onderzoek naar politieke Twitteraars door Martijn Weghorst, student communicatiewetenschappen aan de Universiteit Utrecht. Van Lienden komt daarin naar voren als een van de drie Twitteraars met de meeste politieke connecties. In NRC Handelsblad vertelt Van Lienden, aangeduid als student en ‘lobbyist’, (voor wie wil hij niet zeggen), hoe hij dat voor elkaar kreeg en wat het hem oplevert. Het is simpel: hij volgt gewoon veel mensen (bijna drieduizend) in de politiek. Daardoor heeft hij politiek nieuws snel, en dat wordt beloond op Twitter. ‘Ik merk dat ik in Den Haag gevolgd word.’

Hij heeft ook door dat het loont om op Twitter scherp uit de hoek te komen. Een VVD-Kamerlid met een verleden bij de KPN noemt hij een ‘KPN-lobbyist’. ‘Op die manier kun je reuring maken’ zegt hij in NRC Handelsblad. ‘Ik werd erop aangesproken door journalisten en medewerkers van Kamerleden.’

Dankzij zijn Twitteraccount lukt het Van Lienden om twee jaar op rij hoog te eindigen in de Volkskrant-lijst van de 100 meest invloedrijke Twitteraars.

3. Buitenhof

In 2012 schrijft NRC Handelsblad over Van Lienden dat het wat ‘stiller om het politieke supertalent’ is geworden. De 21-jarige Van Lienden is inmiddels weg bij LAKS en studeert aan de Universiteit van Amsterdam.

Dat betekent niet dat hij verdwenen is uit media en politiek. Hij is nog steeds een invloedrijke Twitteraar. Als ‘publicist en politiek commentator’ is hij een vaste waarde geworden op de radio (BNN Today, OBA Live). Daarnaast heeft hij de BKB-academie doorlopen, een trainingsprogramma waar jongeren leren over politiek campagnevoeren.

In die overlappende wereld van media en politiek krijgt een redacteur van het politieke actualiteitenprogramma Buitenhof lucht van een nieuw plan dat Van Lienden binnenkort wil presenteren.

‘Als wij niet aan de macht gaan zitten, dan gebeurt er helemaal niks’, verklaart Van Lienden op 8 april 2012 bij Buitenhof.

Clairy Polak, Buitenhof Beeld Getty Images
Clairy Polak, BuitenhofBeeld Getty Images

Van Lienden zit aan tafel om een politiek project te introduceren. Het gesprek begint algemeen, met benadeelde, apolitieke jongeren, maar presentator Clairy Polak stuurt al gauw naar de eigenlijke reden van het item: de lancering van de G500.

Het idee is om vijfhonderd jongeren lid te maken van de grote politieke partijen en op die manier de politieke koers in een voor jongeren gunstige richting te verleggen. ‘Politiek hacken’ noemt Van Lienden het catchy.

Een ‘goed gestroomlijnd initiatief’, noemt Polak het bewonderend. Ook elders in de media klinkt enthousiasme. ‘Sywert van Lienden for president!’ kopt dagblad Trouw.

Hoe kreeg Van Lienden de kans dit plan lanceren in Buitenhof?

‘Men hoort dingen’, vertelt Corinne Hegeman, destijds eindredacteur bij Buitenhof. De precieze details kan Hegeman zich niet meer herinneren, maar het G500-plan van Van Lienden moet de Buitenhof-redactie via via ter ore zijn gekomen.

Daarnaast paste het G500-streven om de politieke partijen in beweging te krijgen perfect bij Buitenhof, dat altijd op zoek is naar de meest urgente en frisse politieke geluiden. Dat deze vernieuwingsdrang van een 21-jarige student kwam, spreekt in zijn voordeel. ‘De inhoud bij Buitenhof staat altijd voorop, maar het is ook heel fijn dat je te maken hebt met iemand die jong is en enthousiast. Je hoopt altijd nieuwe geluiden te kunnen brengen.’

Een klein half jaar na lancering is het enthousiasme voor het G500-plan danig geluwd. Het project zou alleen de belangen van hoogopgeleide jongeren dienen, klinkt het onder jongeren met een minder geprivilegieerde achtergrond. Bovendien loopt de vernieuwingsdrang van Van Lienden grotendeels stuk op stugge partijregels en -procedures.

4. DWDD

Nadat het G500-stof is gaan liggen blijft alleen Van Lienden over, als mediapersoonlijkheid. Hij schuift tussen 2012 en 2017 meer dan 50 keer aan als politiek duider bij De Wereld Draait Door (DWDD). Was hij al niet bekend, dan is hij het nu wel, als vaste politiek commentator bij een tv-programma dat dagelijks gemiddeld 1,5 miljoen kijkers trekt.

Matthijs van Nieuwkerk, DWDD Beeld
Matthijs van Nieuwkerk, DWDD

Dat Van Lienden stamgast is, is ‘niet voor niks’ blikt DWDD-presentator Matthijs Van Nieuwkerk terug. Hij zag in hem ‘een politieke junkie met een kalme bravoure’. Bovendien is Van Lienden ‘in het debat voor niemand bang’.

Een DWDD-optreden springt eruit in negatieve zin, wanneer hij verkeerde cijfers deelt over zedenmisdrijven onder ‘minderheden’. Dat gebeurt op 12 januari 2016, twee weken nadat de oudejaarsavond in de Duitse stad Keulen volledig uit de hand is gelopen. Groepen jonge mannen, veelal van buitenlandse afkomst, vallen feestvierende vrouwen lastig.

Volgens Van Lienden is die oververtegenwoordiging van ‘minderheden’ te verklaren uit het feit dat in Nederland ‘een op de twintig tot een op dertig’ van hen verdacht wordt van zedendelicten.

Op Twitter en in de media wordt Van Lienden genadeloos gefileerd. Wat blijkt: in de studie waarop hij zich zegt te baseren, staat dat een op de 370 Antilliaanse, een op de 700 Marokkaanse, en een op de 1000 Turkse Nederlanders verdacht worden van zedendelicten. Van Lienden zit er flink naast.

‘Sywert gleed een keer lelijk uit over gevoelige cijfers, dat klopt’, zegt Van Nieuwkerk nu. ‘Zeer pijnlijk voor hem en daardoor ook zeer vervelend voor ons. Hij schaamde zich diep. En beloofde daarna een drievoudige dubbelcheck op alles.’

Van de kritiek die alom klinkt heeft Van Lienden niet veel te vrezen. In de betreffende uitzending had Van Nieuwkerk nog gezegd: ‘Je hebt hier heel vaak aan tafel gezeten en je zal hier vaak blijven zitten.’

Dat is niet verwonderlijk. Van Lienden behoort namelijk tot de elite van de kletsende tv-klasse, laat een inventarisatie van onderzoeksbureau LJS Nieuwsmonitor uit 2015 zien.

De inventarisatie, in opdracht van NRC Handelsblad, wijst uit dat Van Lienden met 11 DWDD-optredens in de top 10 van talking heads staat. Hij beschikt in de ogen van tv-redacties over de juiste kwaliteiten: hij komt stevig uit de hoek, en heeft over alles een mening. Hoewel hij bij DWDD voornamelijk politiek commentator is, praat hij net zo makkelijk mee over Italiaanse films en Duitse romans.

DWDD is een belangrijke springplank voor Van Lienden. Het programma biedt hem de kans om uit te waaieren naar andere tv-pogramma’s, van EenVandaag tot Adieu God?, waar hij over zijn katholieke achtergrond mag uitweiden.

‘Of wij hem groot gemaakt hebben?’, vraagt Van Nieuwkerk zich af. ‘Geen idee. Wat zeker is: zijn optredens in DWDD hebben hem bekender gemaakt.’

5. Pissing in, pissing out

Aan het begin van de coronacrisis in 2020 lijkt het stil rond Van Lienden. Omdat hij ‘behoefte aan meer structuur’ heeft, werkt hij sinds 2017 bij de afdeling public affairs van de gemeente Amsterdam. In het boek Sywerts miljoenen van Follow The Money-journalisten Jan-Hein Strop en Stefan Vermeulen blijkt dat Van Lienden zich als ambtenaar moet schikken naar de spelregels van de bureaucratie. Dat houdt ook in: zich in de media en op Twitter een beetje gedeisd houden.

Dat betekent niet dat zijn politieke macht en media-invloed aan betekenis heeft ingeboet. Politiek heeft hij zich tot het CDA bekeerd. Hij mag meeschrijven aan het verkiezingsprogramma van de christendemocraten en heeft toegang tot de partijtop. Op Twitter telt zijn volgersaantal een kleine 60.000. Daaronder bevinden zich onder meer prins Constantijn, Pieter Zwart (Coolblue) en Barbara Baarsma (Rabobank). Op tv mag hij als politiek commentator aanschuiven bij talkshow Op1. En hij staat op het punt om ondernemer te worden.

Eind februari 2020 dreigt een tekort aan mondkapjes. Van Lienden besluit in dat gat te springen en importeert met twee compagnons mondkapjes uit China. Het trio zegt zonder winstoogmerk te werken. Ze proberen ook grote orders aan de overheid te slijten, maar krijgen in eerste instantie nul op het rekest.

Op dat moment zet Van Lienden zijn in de afgelopen jaren opgebouwde politiek- en (social)mediakapitaal in om een deal met de overheid door te drukken.

Op 10 april 2020 twittert hij dat hij ‘binnen 1-2 weken’ genoeg mondkapjes kan binnenhalen om iedereen die in de zorg werkt goed te beschermen. In een volgende tweet laat hij doorschemeren dat de overheid hem dwarszit bij het aanleveren van die genoemde mondkapjes. Gaat de overheid in op zijn aanbod om mondkapjes te verkopen, dan is hij bereid om ‘met plezier de afgelopen weken (te) vergeten’. Maar gebeurt dat niet, dan is Van Lienden ‘benieuwd naar de parlementaire nabeschouwing van de afgelopen periode’.

null Beeld

De tweets en appberichten missen hun uitwerking niet, zo blijkt uit interne stukken van het ministerie van VWS die begin april worden vrijgegeven. Zodra minister Hugo de Jonge op de hoogte is van Van Liendens kritische geluiden appt hij een hoge ambtenaar bij het ministerie van Financiën. ‘Je kunt die Sywert beter inside pissing out hebben dan outside pissing in.’

Bij ambtenaren die bij de communicatie met Van Lienden zijn betrokken heerst bovendien beduchtheid voor zijn mediamacht. Die macht moet bedwongen worden, appen de ambtenaren elkaar: ‘Het is alvast belangrijk na te denken welke verstandige ‘hoge omes’ we zouden kunnen benaderen om hem in het gareel te krijgen.’

De bemoeienissen van de minister en de ambtenaren – ingegeven door Van Liendens mediamacht en politieke contacten – brengen een deal op gang die Van Lienden en zijn twee compagnons miljoenen euro’s op zal leveren. Van Lienden, die eerder beweerde het ‘om niet’ te doen, steekt 9 miljoen euro in eigen zak.

6. WNL

Op 4 oktober 2020 is Sywert van Lienden uitgenodigd bij actualiteitenprogramma WNL Op Zondag. Daar probeert hij nogmaals zijn media-invloed aan te wenden om zijn zijn medische producten te slijten. Het gesprek gaat over sneltesten. Deze medische producten worden dan net op de webwinkel van zijn Stichting Hulptroepen Alliantie aangeboden.

Rick Nieman, WNL op Zondag Beeld
Rick Nieman, WNL op Zondag

In de uitzending zegt Van Lienden dat Nederland, nu een tweede golf is ingegaan en de vaccins nog even op zich laten wachten, zich klaar moet maken voor een ‘sneltestsamenleving’.

‘Ik wil het debat op gang brengen’, zegt Van Lienden. Hij is bang dat de overheid te lang zal doen over de aanschaf van sneltesten. ‘Terwijl: je kunt ze gewoon vandaag de dag krijgen en direct de zorg in brengen.’

‘Dit was gewoon voorbedachte rade’, zegt directeur-hoofdredacteur Bert Huisjes van WNL hierover. ‘Hij heeft bij ons actief geprobeerd invloed uit te oefenen op bewindvoerders.’ Huisjes voelt zich genaaid, maar vindt tegelijkertijd: ‘Tegen zulk soort bedriegers is geen kruid gewassen. Hij kwam oprecht over als iemand die maatschappelijk betrokken was.’

Hoeveel blaam treffen de media voor het groot en politiek machtig worden van Van Lienden? Huisjes zelf is mild. ‘Er zijn zo veel mensen die wèl oprecht iets goeds willen doen voor de wereld. Uiteindelijk heeft Sywert iedereen misleid: het ministerie, zijn politieke partij (CDA, red.), de mensen die met hem werkten. En de media, natuurlijk.’

Een jaar lang houdt Van Lienden vol dat hij het ‘om niet’ doet. Nog in april 2021 vindt hij voor die boodschap een gewillig oor bij De Gooi- en Eemlander: ‘Alles wat wij doen via de site van de Hulptroepen Alliantie, doen wij zonder financieel belang.’ Een maand later onthult de Volkskrant dat Van Lienden al in april 2020 een geheime commerciële constructie heeft opgezet waarmee hij miljoenen verdient.

Eind 2021 wordt Van Lienden in een jaarlijks overzicht van de Volkskrant uitgeroepen tot mediapersoonlijkheid van het jaar. Van ‘de zoveelste vermoeiende, ietwat lachwekkende talking head’ zo klinkt het bijtend, veranderde hij in de ‘Sjoemelaar des Vaderlands’.

Meer over