'Neen, alsjeblieft niet wéér een berg'

Michael Palin (1943) werd bekend met Monty Python. Zijn rol als K-K-Ken in 'A Fish Called Wanda' leverde hem een Britse filmprijs op....

ADRIAAN DE BOER

HIJ TROK in de voetsporen van Phileas Fogg, soms net zo behendig improviserend, in één ruk de wereld rond. En na tachtig dagen maakte ook Michael Palin weer zijn opwachting in de Reform Club, Pall Mall, Londen. In de cabine van de vrachtwagen die hem na zijn terugkeer op vaderlandse bodem had opgepikt in de haven van Felixstowe, maakte hij - overkokend van de gespreksstof - een inleidende opmerking over de geslaagde missie. 'Zeker ja', reageerde de chauffeur vlak. En: 'Ik denk dat we regen krijgen.'

Hoe bijzonder die trip ook was geweest, Palin kon er zijn reislust (hij gebruikt de term dromomania) niet mee stillen. Drie jaar later wisselde hij de breedtegraden in voor meridianen en reisde hij van de noordelijke ijskap naar de antarctische, letterlijk van pool tot pool.

Beide ondernemingen leverden de BBC, die hem met de ideeën had benaderd, twee succesvolle tv-series op en Palin twee meer dan goed verkopende reisboeken: Around the World in 80 Days en Pole to Pole.

Dat zoveel mensen hem nog kennen van zijn Monty Python-rollen, bleef hem verbazen. Voor zijn derde grote reis, waarop hij alle landen rond de Stille Oceaan aandeed, verzamelde het vaste productieteam (zeven man, onder wie een cameraman, geluidsman, regisseur en fotograaf) zich op een granieten uitstulping in de Bering Straat tussen Alaska en het Russische vasteland. Er wonen nog geen tweehonderd eskimo's. Onmiddellijk verspreidde zich het gerucht dat een acteur uit Monty Python and the Holy Grail zich op hun speldenknopje ophield. Niet lang daarna stond Palin handtekeningen uit te delen. 'Ja, satelliet-tv hè.'

Deze reis, hij was bijna tien maanden van huis, werd veruit de langste van de drie. En de meest afwisselende. De route, tegen de klok in, voerde hem door Rusland, Japan, Korea, China, Vietnam, de Filipijnen, Indonesië, Australië, Nieuw-Zeeland, Latijns, Midden- en Noord-Amerika, Canada en Alaska - dik tachtigduizend kilometer. In elk mogelijk vervoermiddel, van rubberboot tot roestbak, en van sampan tot straalvliegtuig. In elk weertype dat op aarde voorkomt.

Zijn leeslust als kind - de avonturen van globetrotters als Biggles en Captain Horatio Hornblower - en een kleine collectie exotische postzegels wekten zijn belangstelling voor verre oorden. Hij was al in de twintig toen hij voor het eerst het Kanaal overstak. 'In de jaren veertig en vijftig viel weinig te reizen, er was geen geld, er bestond nog geen netwerk van luchtlijnen over de hele wereld.' Als student nam hij een vakantiebaantje. Met een vriend ging hij encyclopedieën verkopen in Duitsland, op bases waar Amerikanen waren gelegerd.

'In tien weken verkocht ik er vier. Een van mijn vier afnemers is later nog overgelopen naar de Russen. We stapten over op bijbels. Die waren goedkoper en de meeste Amerikanen wilden er wel een. Soms zei iemand: Ik ben bij de Kerk van de Vijfde Schriftgeleerde in Portland, Oregon. Heeft u voor mij ook een geschikte bijbel? Wij, in koor bijna: Zeker, natuurlijk meneer, we hebben er een voor elke denominatie.'

Verbazingwekkend vond hij de overvloed die hij aantrof in Duitsland. 'Ik herinner me etalages in Stuttgart vol chocoladecakes. Wij konden ons niets veroorloven, niet eens het papiertje waarop ze lagen.' Vrij naar Dickens? 'Mmm. . ., niet helemaal.' Maar aan dat colporteren gaat hij nog een toneelstuk wijden, zoals hij wel vaker putte uit eigen ervaringen. In de tv-film East of Ipswich verwerkte hij zijn allereerste romance tijdens een strandvakantie in Suffolk; hij is nog steeds met haar getrouwd. Zijn overgrootvader was de inspiratiebron voor American Friends, over een hoogleraar uit Oxford en zijn twee in de Alpen opgedoken vakantieliefdes.

Het reizen voor de tv gebeurt zonder script. 'Niets lag vast.' Diepe indruk maakte een ontmoeting in het Siberische Magadan met een overlevende van de goelags. Palin reisde per helikopter met hem naar resten van zijn strafkamp in het desolate berglandschap waar de gevangenen uranium dolven.

Sommige dingen gingen maar net goed. 'Meestal voelde je als het spannend was even een flinke adrenalinestoot en dat was dat.' Echt bang is hij haast niet geweest. Wel in Bogotá, waar de auto waarin ze door een sinister stadsdeel reden, met stenen werd bekogeld. En tijdens de overtocht van de Filipijnen naar Borneo, toen de veerboot door brand was uitgevallen en het gezelschap was aangewezen op wat een Japans binnenschip uit de Oudheid moet zijn geweest.

'We kwamen terecht in een storm zoals ik er nog nooit een had meegemaakt. Ik weet niet of het echt angst was of meer het besef dat je iets heel stoms hebt gedaan, een verkeerde keuze hebt gemaakt waarvoor je wordt gestraft met het verlies van je leven. Zo'n einde in een bootje dat midden op zee omslaat. . . Pas dan dringt tot je door dat je de statistieken die de veiligheid van de Filipijnse scheepvaart weergeven, het beste kunt vergelijken met Hitlers overzicht van de mensenrechten.'

Hij heeft - op hond na, we blijven Brit - bijna alles gegeten en gedronken dat op aarde wordt bereid of gebrouwen. In het Amazonegebied werd op een feestdag iets geschonken dat masato heet. 'Een oude vrouw bood me een houten nap aan met het spul, een zurig soort dunne pap. Ik pakte 'm aan, zag de leden van de crew wel krachtig neen staan schudden, maar ik dacht: What the hell. Wat goed genoeg is voor hen, is goed genoeg voor mij. Ik dronk het op.

'Het was vrij sterk. Ik vroeg de gids wat het precies was. Gegist sap van de yucca. Vergist waarmee, met suiker? Suiker alleen als het er is. Was het er? Neen. Hoe doen jullie het dan? Dan gebruiken we het speeksel van een oude vrouw. Prompt zag ik overal grijnzende oude vrouwtjes om me heen.'

De vele ontmoetingen met mensen onderweg, ook als ze voor de camera kwamen, verliepen vluchtig. Echte vriendschappen heeft hij aan geen van zijn reizen overgehouden. 'Je trok hooguit twee dagen met iemand op. Het was nooit: kom eens langs als je in de buurt bent.' De kans dat een gezin uit Buiten-Mongolië opeens in vol ornaat op de stoep staat, acht hij nihil.

Ook dit derde boek, De cirkel rond, schreef hij op basis van dagboekaantekeningen. Welke voorstelling mogen we ons maken? Iedereen slaapt, maar het schijnsel van een olielamp werpt in één tent de schaduw op het doek van een man die bedachtzaam zit te schrijven. In de verte huilt een coyote.

'Neen. Aan het eind van de dag dronken we eerst wat. Het was belangrijk om samen even af te koppelen. Ik werkte mijn krabbeltjes van overdag uit, de cameraman maakte zijn lenzen schoon, de assistent labelt de filmblikken. Ik zat niet op een klapstoeltje Victoriaans proza aan het papier toe te vertrouwen, terwijl een bediende me koelte toewuifde.'

Er blijven nog flinke lappen aardoppervlak over die hij niet heeft bereisd, maar Palin weet niet of hij nog zo'n grote reis zal ondernemen. 'Die laatste reis van tien maanden was een kwestie van maar doorgaan. Je hebt geen tijd om ergens goed bij stil te staan, het is allemaal doelgericht. Je probeert geen tijd te verspillen, je wilt dat mensen voor de camera meteen de goeie dingen zeggen, je wilt de juiste vragen stellen. Tegelijk moet het entertainment blijven, je staat onder grote druk vanwege de kijkcijfers. Ziek worden of verongelukken mag niet.

'Het begon met die tachtig dagen als iets nieuws, iets bijzonders. Het heeft dingen in me doen ontwaken waarvan ik het bestaan niet kende. Maar ik heb het gedaan. Nog zo'n reis is meer van hetzelfde. Het was op een gegeven moment al zo dat we op de mooiste plekken riepen: Neen, alsjeblieft niet wéér een berg, niet nóg een gletsjer. Op een van de laatste stukken deed een hostess in een Canadese trein nog flink haar best voor plaatsen in het observatierijtuig. Na vijf minuten lagen we er allemaal te snurken.

'Fysiek is het zwaar, ik was 53, 54 tijdens die laatste reis. Ik ben blij dat het gelukt is, maar soms was ik even behoorlijk neerslachtig. Je bent heel lang sterk gefixeerd op zo'n project. Het heeft me alles bij elkaar tweeënhalf jaar gekost en dat schud je niet zomaar van je af. Het is een opluchting dat ik niet hoef als ik niet wil. Nu kan ik weer iets anders doen.'

Hij werkt aan een tweede roman.

Adriaan de Boer

Meer over