interviewKees Wieringa

Nederlandse museumdirecteur in Qatar: ‘Het is niet alléén ellende. Er zijn positieve ontwikkelingen op mensenrechtengebied’

Kees Wieringa schreef het boek Inshallah over zijn tijd als museumdirecteur van het Sheikh Faisal Bin Qassim Al Thani Museum in Qatar.

Het Sheikh Faisal Bin Qassim Al Thani Museum in Qatar. Beeld
Het Sheikh Faisal Bin Qassim Al Thani Museum in Qatar.

Insjallah is Arabisch voor ‘als het God het wil’, maar in de praktijk is het woord geregeld synoniem voor ‘dat moeten we nog maar zien’. Het is een treffende titel voor het boek waarin Kees Wieringa (63) zijn lotgevallen beschrijft als museumdirecteur in Qatar: hij moest vaak maar gokken wat er van hem werd verwacht en wat er mogelijk was, bijvoorbeeld binnen de wetten van de islam.

Nadat Wieringa in 2016 na een conflict was vertrokken als directeur van Museum Kranenburgh in Bergen, kwam de ongebruikelijke baan in het steenrijke oliestaatje op zijn pad. Wieringa, naast kenner van beeldende kunst ook concertpianist, werd directeur van een privémuseum met honderdduizenden voorwerpen, van vliegtuigen tot hedendaagse kunst, die nogal lukraak leken aangekocht door sjeik Faisal Bin Qassim, schatrijke telg uit de in Qatar heersende Al Thani-familie.

Tot uw verrassing koesterde de sjeik ook een klein Saddam Hussein-museum, compleet met diens ondergoed en de bebloede strop waaraan hij werd opgehangen. Dacht u niet: wegwezen hier?

‘Dat was curieus, ja. De sjeik was goed met hem bevriend. Saddam wordt in Nederland nu terecht gezien als een gevaarlijke dictator. Maar ooit gingen Westerse hoogwaardigheidsbekleders bij hem op bezoek, ook uit Nederland. Hij heeft een prominente rol gespeeld in het Midden-Oosten.

‘We zijn in Nederland heel goed in het etiketteren van mensen. Ik schrok eventjes, maar tegelijkertijd worden je vooroordelen herschikt. Wat ik heb geleerd in de Arabische wereld: veel dingen zijn niet simpelweg alleen goed of fout. Saddam is niet mijn held, begrijp me goed, maar ik wil wel de nuance zoeken.’

De collectie omvat duizenden auto’s, antieke tapijten en kunst vanaf de prehistorie tot nu. Was de sjeik een soort hoarder?

‘Als buitenstaander denk je snel dat het gaat om de kwantiteit, maar het is een manier van verzamelen die je vaker ziet in Arabische landen. Zestig jaar geleden nog waren bewoners van de Golfstaten bedoeïenen in het zand, nu zijn ze puissant rijk. Toen er olie werd gevonden, kozen ze ervoor een samenleving te bouwen op basis van kunst en cultuur, sport en educatie, niet op militaire kracht.

‘Het verzamelen gaat vaak om associaties, om verhalen, minder om een kunsthistorische canon. De sjeik kon thuiskomen met een eenvoudig vaasje zonder kunsthistorische waarde, maar hij had er een verhaal bij. Omdat hij zo ontzettend veel verzamelde, zitten er ook veel topstukken in zijn collectie. Voorbeeld: een 19de-eeuws tapijt met aan de ene kant een soennitische voorstelling en aan de andere kant een sjiitische. Uniek in de wereld: die groepen staan elkaar vaak naar het leven. Een soort vredestapijt dus.’

De opbouw van die samenleving gaat over de ruggen van miljoenen arbeiders uit arme landen die onder erbarmelijke omstandigheden in Qatar leven.

‘Dat klopt. Verschrikkelijk. Maar het is niet alléén ellende. Er zijn positieve ontwikkelingen op mensenrechtengebied, mede onder buitenlandse druk en met de WK voetbal in 2022 voor de deur. In de praktijk is het vaak nog ellendig, dat is absoluut zo, maar men heeft wel echt de intentie dat te verbeteren. Vergeet niet dat ze pas zestig jaar bezig zijn. Wij hebben er tweeduizend jaar over gedaan om onze samenleving op te bouwen, daarin zaten ook minder verheffende perioden.’

In hoeverre kreeg u te maken met censuur? Er zijn veel voorbeelden van gecensureerde kunst in de islamitische wereld.

‘Er staat niets op papier, dat maakt het ingewikkeld. Naakten in een staatsmuseum kunnen bijvoorbeeld absoluut niet. De collectie van de sjeik is privé en daar zaten wel naakten in, al hingen die wat achteraf. Ik had veel contact met hedendaagse kunstenaars, die moeten vrij kunnen reflecteren op thema’s in de samenleving. Dan merk je snel wat wel en niet kan.

‘Abstracte kunst en kalligrafie kunnen altijd, maar zodra er naakten of personen zijn te zien, wordt het lastig, al weet je het vantevoren nooit zeker: ik heb na vierenhalf jaar geen wetmatigheden kunnen ontdekken. In Qatar heeft de conservatieve Moslimbroederschap veel invloed. Zelfs al zou de emir moderner willen denken, dan zit hij nog met extremistische groepen die hij te vriend moet houden om de vrede te bewaren. Qatarese leiders zijn zelf ook voortdurend aan het zoeken wat wel en niet kan.’

Kees Wieringa, museumdirecteur van het Sheikh Faisal Bin Qassim Al Thani Museum in Qatar. Beeld
Kees Wieringa, museumdirecteur van het Sheikh Faisal Bin Qassim Al Thani Museum in Qatar.

U eindigt uw boek met de constatering dat u na tweeënhalf jaar weg wilt, mede door dit soort onduidelijkheid, maar u zou nog twee jaar blijven.

‘Allereerst besloot mijn vrouw toen om ook in Qatar te komen wonen, dat was belangrijk voor me. En ik kreeg opeens de kans een reizende tentoonstelling te maken voor de Unesco met werk uit de collectie waarin een dialoog tussen culturen centraal staat. Die expositie is nu in Madrid. Voor die dialoog heb ik besloten langer te blijven.’

Riant met pensioen?

‘Ik verdiende heel goed, maar ik kom er niet superrijk vandaan. Ik ben nu in Fontainebleau, Frankrijk, een ontmoetingsplek aan het opzetten voor kunst en kunstenaars, een privéproject onder de naam YXIE. Ik hoop dat we over een jaar open kunnen.’

Gestolen antiek

Als museumdirecteur in Qatar kreeg Kees Wieringa vele malen antieke kleitabletten, korans en andere oude voorwerpen aangeboden van onduidelijke herkomst. Er is een levendige illegale handel in voorwerpen die zijn geplunderd in onder meer Irak en Syrië. Een deel ervan wordt verhandeld door jihadistische groeperingen om hun strijd te financieren. Wieringa zag ervan af om Interpol in te schakelen. ‘Misschien had ik dat tóch moeten doen’, zegt hij achteraf. De sjeik kocht overigens nooit iets uit verdachte bron, volgens hem.

Kees Wieringa: Inshallah. Museumdirecteur in Qatar. Uitgeverij Water; € 21,99.

Meer over