Kunstwerk van de week

Natasja Kensmil veranderde het pronkportret van Albertine Agnes in een röntgenfoto van de macht

Wekelijks bespreken we een kunstwerk dat nú om aandacht vraagt. Deze week: Natasja Kensmils zesluik Albertine Agnes, prinses van Oranje, gravin van Nassau.

Natasja Kensmils zesluik Albertine Agnes, prinses van Oranje, gravin van Nassau, 2021 in het Fries Museum in Leeuwarden.  Beeld Natascha Libbert
Natasja Kensmils zesluik Albertine Agnes, prinses van Oranje, gravin van Nassau, 2021 in het Fries Museum in Leeuwarden.Beeld Natascha Libbert

Wie ooit voor Natasja Kensmil poseert, is gewaarschuwd. Vraag haar een portret te maken en je krijgt geen geschilderde gelijkenis, maar een sociaal commentaar. Een beeltenis waarin je vermoede maatschappelijke status en morele houding worden gefileerd. Tot op het bot.

Het overkwam – postuum – Albertine Agnes. In opdracht van het Fries Museum werd Kensmil gevraagd een actuele aanvulling te geven op de tentoonstelling Icons, met meesterwerken uit de National Portrait Gallery in Londen. Was het aanvankelijk de bedoeling om Willem Frederik, graaf van Nassau-Dietz, te portretteren, Kensmils oog viel al snel op zijn vrouw, Albertine Agnes (1634-1696).

Deze Albertine was prinses van Oranje en gravin van Nassau en, na de dood van haar man Frederik, regentes namens zoon Hendrik Casimir II. Abraham van den Tempel portretteerde haar met haar drie kinderen in 1668. Ondanks haar vroege weduwschap (manlief schoot zich per ongeluk in het gezicht en stierf) oogt ze met haar bleke, wat pafferige voorkomen als boegbeeld van Hollands welbevinden en glorie.

Kortom, voor Kensmil de perfecte aanleiding om ‘een heden­daags antwo­ord [te geven] op de adellijke pronkportret­ten in de col­lec­tie van het muse­um’. Het resultaat is, afgaande op wat er in Leeuwarden aan de muur hangt, niet bepaald gunstig voor de Friese regentes, zacht uitgedrukt.

Kensmil schotelt ons een gitzwarte beeltenis voor van vrouwe Albertine. Met uitgelopen mascara en vingers als aardappelschilmesjes zit ze als een standbeeld met marmerrot in een decor van overtrekkend noodweer; omringd door weelderige wapenschilden, waarvan er een toebehoort aan een donkere jongen die lijkt te zeggen: ‘Jouw ondergang is mijn herrijzenis.’

Door de oogharen bekeken heeft het portret iets van een grove houtsnede, grotendeels in contrasterend zwart-wit. Voor een kunstenaar als Kensmil, die zich zo nadrukkelijk bezighoudt met het slavernijverleden, zal dat naast een esthetische overweging ook een programmatisch uitgangspunt zijn geweest. Een manier om de keerzijde van de welstand in de Gouden Eeuw te benadrukken.

Het schilderij is daardoor niet alleen een waterig portret van Albertine, maar ook een onthullende röntgenfoto van de macht. Alsof Kensmil op zoek is naar botbreuken en spierscheurtjes van de geschiedenis, de kneuzingen onder het oppervlak. De mollige Albertine mag er op Van den Tempels groepsportret als een blozend moeke bijzitten, ze behoorde wel tot de adellijke bovenlaag – voor een kunstenaar die ‘de menselijke drijfveren naar jacht op status en dominantie wil belichten’ een toponderwerp.

Francis Bacon, Study after Velázquez's Portrait of Pope Innocent X (1953). Beeld
Francis Bacon, Study after Velázquez's Portrait of Pope Innocent X (1953).

De benadering van Kensmil is vergelijkbaar met de manier waarop Francis Bacon ‘zijn’ Innocentius X psychologisch fileerde. Bacon schilderde de paus naar een schilderij van Diego Velázquez. Daarop zit de kerkvorst zoals een kerkvorst eruit moet zien: statig, onkreukbaar, streng. Bacon beende het portret als een keurslager karakterologisch uit. Resultaat: een radeloze Heilige Vader die zit te schreeuwen achter een voile van verfstreken (de geopende mond had Bacon weer gevist uit de film Pantserkruiser Potemkin van Sergej Eisenstein, met de beroemde close-up van de geluidloos schreeuwende verpleegster).

De heersende macht die door schilders als Bacon en Kensmil wordt ontmaskerd – ik zie er nu al naar uit dat laatstgenoemde haar penselen richt op meer eigentijdse sujets, om daar schilderkunstig gehakt van te maken. Voorbeelden te over.

Natasja Kensmil Beeld Cuny Janssen
Natasja KensmilBeeld Cuny Janssen

Wie

Natasja Kensmil (47)

Wat

Zesluik Albertine Agnes, prinses van Oranje, gravin van Nassau, 2021

Waar

Tot en met 9 januari op de tentoonstelling Icons in het Fries Museum, Leeuwarden. Schilderijen van Kensmil zijn momenteel ook te zien in Kunsthal Kade (Amersfoort) en de Hermitage (Amsterdam)

Bijzonder

Op 1 november krijgt Kensmil voor haar hele oeuvre de Johannes Vermeer Prijs 2021 van 100.000 euro uitgereikt