Analyse

Na hun coronapauze keren de superhelden terug. Hoe hard hebben de bioscopen ze nodig?

Zodra de bioscopen weer open kunnen, wacht de wereld een bomtapijt van superheldenfilms. Dat komt goed uit, want na een jaar van droogte zitten de ketens te springen om blockbusters. Kunnen filmzalen echt alleen nog worden gered door superhelden?

Jason Momoa (Aquaman), Gal Gadot (Wonder Woman) en Ray Fisher (Cyborg) in Zack Snyder’s Justice League. Beeld HBO
Jason Momoa (Aquaman), Gal Gadot (Wonder Woman) en Ray Fisher (Cyborg) in Zack Snyder’s Justice League.Beeld HBO

En dan pakt Superman dat enorme schip beet, met zijn twee superhanden. De held tilt het zo, húp, rechtstandig omhoog vanuit het water, zonder zich af te zetten, terwijl er triomfantelijke muziek schalt van de blazerssectie.

Zo ging dat in Superman Returns, uit 2006. En zo ging dat deze week niet in het Suezkanaal, waar blubberzuigers en sleepbootjes ploeterden rondom het vastgelopen containerschip dat de wereldeconomie afkneep. Vorig jaar, op wereldsuperheldendag, een dag die heus bestaat (28 april), eerden comicstudio’s Marvel en DC de ‘echte’ helden’: zorgmedewerkers die in de frontlinie streden tegen corona. Dank je wel, zeiden onder meer Wonder Woman en Batman in een online verspreid filmpje. Mogelijk staan ze aanstaande superheldendag ook even stil bij de wonderen van baggeraar Boskalis uit Papendrecht.

‘Betekent het virus ook het einde van de superheldenfilm?’, vroeg comic-expert Noah Berlatsky zich al vroeg tijdens de pandemie af, in een column in The Guardian. ‘Superhelden kunnen strijden tegen geheime, nazi-achtige complotten, binnenvallende buitenaardse wezens en robotlegers. Maar ze kunnen niets verrichten tegen het coronavirus’, aldus de schrijver van de bestseller Wonder Woman: Bondage and Feminism in the Marston/Peter Comics, 1941-1948. Superhelden hebben de wereld vaak gered, in de strips en op het filmdoek, maar rijmden eigenlijk niet zo best met de huidige crisis. ‘De Marvel-kijk op empowerment – met een team alles aan gruzelementen blazen – lijkt ineens hopeloos ontoereikend.’

Straatkunstenaar Banksy, geoefend in het inkoppen van sentiment, doneerde zijn nieuwste tekening in mei 2020 aan het ziekenhuis van Southampton: een cartoon van een jongetje dat zijn Batman- en Spiderman-pop in de prullenbak heeft gegooid en nu speelt met een nieuwe superheld, een verpleegkundige. Inmiddels waren Batman, Spider-Man en alle overige cape- en maillotdragers al op non-actief gesteld door hun werkgever. Zoals het virus sommige beroepsgroepen, zoals de horeca, harder treft dan andere, zo hield corona ook selectief huis in Hollywood.

Het Amerikaanse drama kon terecht bij de platforms, het was daar eigenlijk al naartoe verbannen, aangezien bioscoopketens in de Verenigde Staten al jaren inzetten op spektakelfilms. Maar superhelden, bij uitstek actief in de duurste blockbusters, zagen hun al geplande of zelfs al compleet vervaardigde films in de wachtkamer gezet, zolang de bioscopen dicht bleven. Voor het eerst sinds 2008 verscheen er een heel jaar geen nieuw avontuur van Marvel, de door Disney opgekochte studio die vóór de pandemie nog alle kassarecords had gebroken met het Avengers-tweeluik Infinity War en Endgame, waarin (spoiler 1) de halve mensheid werd uitgeroeid, om vervolgens (spoiler 2) toch weer te worden gered.

Avengers: Endgame (2019) Beeld
Avengers: Endgame (2019)

De superheldenpiek van 2019 werd ook gemarkeerd door kritiek: de Marvel en DC-films waren inmiddels zo populair dat ze andere genres en filmstijlen zouden verdrukken. ‘Het is geen cinema’, opende Martin Scorsese (78) het debat in filmblad Empire. ‘Hoe knap ze ook gemaakt zijn, en hoezeer de acteurs ook hun best doen onder de omstandigheden, ze doen me toch het meest denken aan pretparken.’

Collega Francis Ford Coppola (81) viel hem bij. ‘Martin heeft gelijk, over die Marvel-films: het ís geen cinema. Van cinema hopen we iets te leren, iets te winnen: een inzicht, wat kennis, of inspiratie. Ik zie niet hoe dat kan door steeds weer dezelfde film te kijken. Martin was nog aardig. Wat hij níét zei, was dat het verachtelijke films zijn. Ik zeg dat wel.’

De maanden nadien werd de ene na de andere regisseur de superheldenvraag voorgelegd. Ook Pedro Almodóvar (71) plaatste een kanttekening: waarom waren die ‘gecastreerde’ superheldenfilms toch altijd zo seksloos?

Disney-baas Bob Iger zei dat de kritiek hem verbaasde: ‘Ze mogen zeuren, dat is absoluut hun recht. Maar ga je me nu vertellen dat wat Ryan Coogler deed met Black Panther iets anders is, iets lagers, dan wat Martin Scorsese en Francis Ford Coppola ooit deden met hun films? Kom op, zeg. We hebben het over films waar miljoenen mensen van genieten.’

Superhelden waren simpelweg de gangsters, cowboys en ruimteavonturiers van nu, redeneerde James Gunn (54). ‘Sommige superheldenfilms zijn afgrijselijk, andere zijn prachtig.’ De Amerikaanse regisseur, die met zijn door andersoortige helden (een boom, een wasbeer) bevolkte Guardians of the Galaxy-reeks wat meer schwung aanbracht in dat gewichtige, heroïeke Marvel-universum: ‘Veel van onze grootouders dachten dat alle gangsterfilms en westerns op elkaar leken, zij noemden die vaak ook verachtelijk.’

Met de lente van 2021 komen ook de eerste superhelden weer voorzichtig naar buiten. Eerst op de betaal-tv, waar Disney+ aftrapte met twee Marvel-series, die verder gaan op de door de superhelden uit The Avengers nagelaten aarde: het originele WandaVision, dat de hele Amerikaanse sitcom-historie inkapselt, en de vooralsnog wat meer rechttoe-rechtaan superheldenreeks The Falcon and the Winter Soldier, die nog wel wát wereldse tonen kent. Zo krijgt de met valkvleugels uitgeruste en onderbetaalde Avenger Falcon in de tweede aflevering, die afgelopen weekend werd vrijgegeven, geen lening bij de lokale bank.

Ook is er de hermontage van Justice League, die door boze fans op sociale media (#ReleaseTheSnyderCut) werd afgedwongen bij studio Warner en nu online wordt aangeboden. Vanwege familieomstandigheden moest regisseur Zack Snyder de gooi-en-smijtbombast in 2017 halverwege het maakproces uit handen geven aan een collega. En deze week wordt de eerste superheldenstap in de postquarantainebioscoop gezet door Wonder Woman, in het veelvuldig verschoven vervolg Wonder Woman 1984, al is die film in ons land vooralsnog enkel online te zien.

Wonder Woman 1984. Beeld
Wonder Woman 1984.

Zodra de bioscopen weer open zijn, of goeddeels open zijn, krijgen we een bomtapijt van superhelden. DC laat de met diverse nieuwe superfiguren (waaronder een gespierde, lopende haai) aangevulde Suicide Squad uitrukken om een Zuid-Amerikaans nazilaboratorium te ontmantelen (The Suicide Squad, van James Gunn). En bijna-monopolist Marvel heeft voor 2021 maar liefst vijf titels paraat staan: Black Widow, de wordingsgeschiedenis van Avenger Natasha Romanoff (Scarlett Johansson), het kungfu-superheldenepos Shang-Chi and the Legend of the Ten Rings, het superparasieten-vervolg Venom: Let There Be Carnage, de nieuwste Spider-Man: No Way Home en de beoogde nieuwe ensemblefilm Eternals, over een onsterfelijk buitenaards superras dat al duizenden jaren onopgemerkt (en virusvrij) tussen de aardbewoners leeft.

Het in het najaar verwachte Eternals betreft ook het superheldendebuut van regisseur Chloé Zhao, die met haar roadmovie Nomadland, op het filmfestival van Venetië al bekroond met de Gouden Leeuw, een van de grote favorieten is bij de aanstaande Oscaruitreiking. De 38-jarige, in China geboren cineast, die als student naar de Verenigde Staten verhuisde, zocht haar verhalen eerder in de marges van de Amerikaanse samenleving, onder meer in een indianenreservaat (The Rider), en kon nu uitpakken met een budget van 200 miljoen dollar.

De overstap van kleinschalig en artistiek drama naar superheldenfilms, het commercieelste Hollywoodsegment, acht ze zelf volkomen natuurlijk; de manga’s en animatiefilms die ze als kind in China verslond, vormen voor haar een logische brug naar de Amerikaanse comicvariant. Zhao had via via zelf haar diensten als regisseur aangeboden bij Disney en Marvel. Eisen had ze ook: zo veel mogelijk filmen op locatie, want haar actie moet écht ogen. Eternals rekt het heldenspectrum weer wat verder op, met toevoegingen als Bollywood-superheld Kingo, de dove Makkari, die sneller dan het geluid beweegt (vertolkt door de dove actrice Lauren Ridloff), en de hoogintelligente Phastos, de eerste openlijk homoseksuele superheld in het Marvel-universum.

De zwaar door het virus getroffen bioscoopketens zitten straks te springen om kolossale blockbusters, áls de deuren weer open mogen. Maar de suggestie dat de bioscopen enkel gered kunnen worden door een superheldeninfuus gaat Pathé-directeur Jacques Hoendervangers te ver: ‘We zijn niet compleet afhankelijk van superheldenfilms.’ Anders dan in de Amerikaanse bioscopen is het aanbod in de Nederlandse multiplexen relatief divers. Hoendervangers: ‘Wij vertonen ook arthouse en Nederlandstalige films. Maar superheldenfilms zijn voor ons zeker van belang; juist die films vormen vaak de eerste bioscoopervaring voor nieuwe generaties. En als die jongeren eenmaal in de bioscoop zitten, komen ze ook in aanraking met trailers van weer andere films.’

Het superheldengenre kan nog wel wat verder opgerekt, vindt scenarist Matthijs Bockting (33) van het serie- en filmschrijverscollectief Winchester McFly (Ares, Vliegende Hollanders). ‘Je zou bijvoorbeeld ook eens iemand als Gaspar Noé (de provocerende Franse regisseur van Irréversible en Climax, red.) op Spider-Man kunnen zetten, om te zien wat dat dan oplevert.’

Naast zijn scenario voor de geplande verfilming van het boek over ‘kalifaatmeisje’ Laura H. schrijft Bockting momenteel ook aan een Nederlandse film (werktitel: Hout) over een jongen die in een houtzagerij gaat werken en geleidelijk aan zelf in hout verandert. ‘Het is eerder psychologische horror, maar ik denk wel na over het inpassen van elementen uit het superheldengenre. Wat kan hij doen, met dat lichaam van hout?’

Dat er vroeg of laat een bonafide Nederlandse superheldenfilm zal worden gemaakt, lijkt de scenarist alleen maar logisch. ‘De generaties van nu groeien op met Marvel en DC. Geef het nog een jaar of tien.’

Superhelden voor haters

Dé superheldenserie voor superheldenhaters, dat is The Boys, inmiddels twee seizoenen gevorderd bij Amazon Prime. Het gaat over het nare, ijdele en seksistische superheldenensemble Vought-American, dat overduidelijk naar Marvel-voorbeeld is geschapen en als een multinational regeert over de aarde. Een spin-off is inmiddels in de maak: een serie over de jeugdopleiding voor superhelden in spe.

Meer over