interviewThomas Vinterberg

‘Na een jaar van beperking ervaart het publiek mijn film als een soort openbaring’

De Deense filmregisseur Thomas Vinterberg. Beeld
De Deense filmregisseur Thomas Vinterberg.

Met Druk maakte Thomas Vinterberg (52) een in alcohol gedrenkte ode aan het leven, dat geleefd móét worden. De Deense regisseur vertelt de Volkskrant hoe het verliezen van de controle volgens hem ook mooi kan zijn.

Druk kwam, benevelde en overwon. ‘Uplifting’ en ‘life-affirming’, jubelde de Amerikaanse pers, en de Academy schonk de Oscar voor Beste internationale speelfilm aan de dramatische komedie over vier bevriende docenten aan een middelbare school in Kopenhagen, die een ‘drankexperiment’ aangaan om hun duffe leven weer wat kleur te geven.

De film van de Deense regisseur Thomas Vinterberg (Festen, Jagten) ging de wereld over en werd in sommige landen zelfs herhaaldelijk uitgebracht in de heropende bioscopen. Want Druk (‘bingedrinken’, internationale titel: Another Round) beloofde wat de door corona geplaagde mens óók zo nodig had: een vaccin voor de geest. De fenomenale eindscène werd direct beroemd, met de over de kade dansende ster Mads Mikkelsen als geschiedenisleraar Martin. Zó moest men (weer) leven.

En zo heeft Nederland dus iets in te halen, nu de bekroonde film eindelijk ook hier in de bioscopen draait.

We zijn wel toe aan onze dosis Druk.

‘O, vast’, zegt Vinterberg, die videobelt vanuit Kopenhagen. De 52-jarige cineast, gestoken in een hagelwit hemd, oogt monter. ‘Hoe zijn de covid-omstandigheden daar bij jullie?

Het ging eerst beter en toen niet. En toen weer wel en niet. Nu gaat het wel.

‘Goed. Ik ben zeer benieuwd hoe de film het bij jullie gaat doen.’

Was u verrast dat Druk zo veel losmaakte, wereldwijd?

‘Ja, natuurlijk! Ik ben niet het type regisseur dat gaat zitten, een script schrijft en dan denkt: dit gaat een Oscar winnen, dit wordt een wereldwijd succes. Ik heb collega’s die dat wel doen, maar zelf ben ik daar toch iets te nederig voor. Dus ja, het verraste me. Dit gezegd hebbende: als ik terugblik zijn er wel wat verklarende elementen. In deze film willen de personages weer léven, in plaats van enkel bestaan. Na een jaar waarin iedereen in beperking zat, ervaart het publiek de film als een soort openbaring. En dat begrijp ik goed.’

Mads Mikkelsen (midden) in Druk. Beeld
Mads Mikkelsen (midden) in Druk.

Geïnspireerd door de Noorse psychiater Finn Skårderud, die meent dat we met een bescheiden promillage in ons bloed betere mensen zijn, besluiten de docenten in Druk het lesgeven heimelijk te combineren met een beetje alcohol. En later ook met meer, in een zoektocht naar de ideale verhouding.

Hoe echt of wetenschappelijk is die theorie van Skårderud?

‘Héél onwetenschappelijk. Het is slechts iets wat hij ooit zei. En Skårderud is een gerenommeerd professor: in zijn academische wereld telt een opmerking niet als theorie. In de film proberen de personages die opmerking wel te bewijzen als theorie. Maar meer dan over drinken gaat Druk uiteindelijk over het verlies van controle. En over de schoonheid van het verlies van controle.

‘Het begon als prikkelend idee: een film maken waarin alcoholgebruik wordt gevierd. Een andere kijk op de wereldgeschiedenis: zo veel grootse zaken zijn immers verricht door mensen die dronken waren, van wereldleiders tot grote kunstenaars. Maar ik voelde een plicht, een morele plicht – en dat voel ik niet vaak als filmmaker – om de donkere kant van alcohol ook te belichten. Drank kan mensen bevrijden én drank kan ze in de vernieling brengen. Dat fascineert me.’

De Nederlandse cultuur, en drankcultuur, staat wellicht niet zo ver af van de Deense. Maar wat is er anders bij jullie?

‘Mensen wijzen nu naar Denemarken: kijk, die gekke Denen drinken allemaal! Maar in de meeste Europese landen zijn mensen geïnteresseerd in drank. Ook dát verklaart het succes van de film. Wij Denen hebben wel een liberale wijze van drinken, in de zin dat het vrij openlijk en zichtbaar gebeurt. In de Verenigde Staten verstoppen ze de fles in een papieren zak, maar ik geloof niet dat je daar minder van gaat drinken.

‘Nederlanders zijn historisch gezien zelfs nog liberaler dan de Denen: jullie hebben hasj gelegaliseerd en zo. Ik ken veel Denen, mezelf incluis, die om die reden Amsterdam hebben bezocht. De Denen drinken tijdens hun middelbareschooltijd als idioten, om daarna ineens te stoppen. Dan worden ze verantwoordelijk, krijgen ze kinderen en laten ze de drank staan. Dat is niet zó gestoord, toch?

‘Maar behalve liberaal zijn we ook erg beleefd en keurig, en nogal gewoontjes. Om dan ineens weer te veranderen in die... Vikingen. Zo hebben we onze kerstlunchtraditie, waarbij het overal op kantoor een pandemonium wordt. En dát is dan weer volkomen sociaal geaccepteerd. Dus... toch wel een interessante cultuur.’

U noemt het Deense leven ‘gewoontjes’. Maar de Deense cinema is juist níét gewoontjes. Hoe verklaart u dat?

‘Misschien is de Deense cinema een reactie op dat gewone? Net als jullie in Nederland hebben wij een vrij sterk sociaal vangnet. Het voelt soms wat saai en veilig om Deens te zijn. En onze films, en naar ik vermoed ook onze drankcultuur, zetten zich daartegen af. We hebben ook een sterke filmacademie, of die hádden we tenminste – dat komt wel weer terug. Verder is de Deense filmwereld vrij klein: de mensen helpen en steunen elkaar. Kunst kan mensen ook moed geven.’

Gelooft u dat de mens zichzelf te veel controle oplegt?

‘Nou, ik geloof dat er tegenwoordig allerlei mogelijkheden zijn om in elk geval de illusie te creëren dat we ons leven in de hand kunnen houden. We hebben stappentellers in onze telefoons. En als jij een artikel schrijft, hoor je even later hoeveel clicks het krijgt. Mijn dochters zitten op school, plannen te maken voor de toekomst, en tegelijk moeten ze óók op sociale media zitten, waar ze tellen hoeveel likes ze krijgen. Wat ze doen wordt constant gemeten: er zitten trackers in telefoons, zodat tieners altijd kunnen worden ­gevolgd door hun ouders.

‘Ik denk dat het zinnig is je zelfbeeld af en toe te vergeten. Dat leidt tot geluk. Maar dat vergeten is moeilijker geworden. Goed, toen ik dit aan mijn echtgenote voorlegde – zij is slimmer dan ik én ze is priester – gaf ze me geweldige voorbeelden van wat wél oncontroleerbaar is. Het krijgen van een idee bijvoorbeeld, dat kun je niet plannen. Of verliefdheid. Je kunt niet zeggen: ik ga woensdag verliefd worden op die en die persoon. Dat ligt buiten ieders controle of macht. En er is veel schoonheid te vinden, voorbij die beheersing. Dáár gaat Druk over.’

Druk Beeld
Druk

Terwijl u Druk maakte, een film die werd onthaald als de ‘helende’ film voor deze tijden, kwam uw dochter Ida om bij een auto-ongeluk. Zij zou ook een rol spelen, als dochter van de door Mikkelsen gespeelde docent. Heeft haar overlijden het idee van de film veranderd?

‘Ja, al is het script, dat haar echt dierbaar was, wel het script dat we hebben verfilmd. Maar wat begon als een kleine ambitie, een film maken waarin het leven wordt gevierd, werd na haar overlijden een voorwaarde. We wilden de film verheffen: in plaats van een gewone komedie over vier dronken mannen moest het iets betekenisvols worden.

‘Ze stierf op de vierde draaidag van de film en tijdens die krankzinnige vrije val moest ik beslissen wat te doen. Het was alsof deze film me een doel gaf: we maakten hem voor haar. Ik denk ook dat ik was doorgedraaid als ik de film niet had gemaakt. Druk komt voort uit oprechtheid, uit kwetsbaarheid. Voor ieder van ons: bedenk wel dat al deze acteurs mijn dochter kenden. We waren allemaal verslagen. Dus ja, het heeft de film veranderd. En het einde van de film, dat ik ook wel een ‘prachtige catastrofe’ noem, is in zekere zin de weerslag van mijn leven. Er was feest en extase, en toen was er dit enorme verdriet.’

Druk werd deels gefilmd op de oude school van Vinterbergs dochter, die 19 was toen ze tijdens een reis door België om het leven kwam; de auto waarin ze zat werd aangereden door een automobilist die op zijn telefoon zat te kijken. De moeder van Ida, Vinterbergs ex-vrouw, raakte ernstig gewond bij het ongeval. De regisseur sprak erover in zijn dankwoord bij de Oscars, waarbij hij het beeldje voor Beste internationale speelfilm opdroeg aan zijn dochter. Hij was ook genomineerd in de categorie Beste regie, als eerste Deen ooit.

‘In mijn speech noemde ik het een monument voor haar. Daar heb ik gesprekken met haar over gevoerd, in mijn hoofd.’ Vinterberg glimlacht. ‘Het idee beviel haar. Ze hield ook echt van roder lopers en zo, dus om háár een Oscar te geven, dat klopte voor mijn gevoel. Ze had dat prachtig gevonden.’

Uw echtgenote is priester, zei u. Zelf bent u niet religieus, toch?

‘Hoe weet je dat?’

Ik weet dat eigenlijk niet...

‘Ik weet het zelf óók niet echt. Geloof is niet iets wat je in de hand kunt hebben, zoals dat bij liefde ook niet gaat. Soms zou ik willen dat ik meer geloof had. Misschien komt het nog. Ik ben opgevoed door atheïsten, mijn vader zei altijd: er is minder tussen hemel en aarde dan je denkt. Zoals ieder mens heb ook ik twijfels. Maar er schuilt een grote rijkdom in die wereld waar mijn vrouw als priester deel van uitmaakt. En als je zo’n groot leed overkomt, stel je je daar meer voor open.’

Druk Beeld
Druk

Het duurde even voor u en Mads Mikkelsen voor het eerst gingen samenwerken, waarom was dat?

‘We hoorden bij twee rivaliserende stammen, zou je kunnen zeggen: hij werkte met een andere regisseur, Nicolas Winding Refn. Een serieuzere reden was dat hij mij altijd al beviel, juist zéér beviel, maar ik wilde dan wel de juiste rol voor hem schrijven. Met Jagten (2012) kwam die kans voorbij. En het is een genot, werken met Mads. Alsof je Messi in je team hebt: hij kan alles.’

En hij kan ook dansen.

‘Hij kan geweldig dansen.’

Er is nu sprake van een remake met Leonardo DiCaprio in de rol van Mikkelsen. Denkt u dat het mogelijk is om Druk te verplaatsen naar een ander land, met een andere moraal?

‘Als hij kan dansen, dan wel! Ik beschouw het als een toneelstuk: dat kan ook op duizend verschillende manieren worden geïnterpreteerd. Ik ben benieuwd hoe ze dit idee zullen verbinden met de Amerikaanse cinema. Of dat lukt weet ik niet, maar ik wil dat graag zien. Leonardo DiCaprio heeft in zijn carrière geweldige keuzen gemaakt en daarbij altijd zijn integriteit behouden. Dus mijn verwachtingen zijn hoog.’

Ik had dronkenschap nooit beter geacteerd gezien dan in Leviathan van Andrej Zvjagintsev. En ik vond het dronken spel in Druk net zo indrukwekkend. Waren de Russen een voorbeeld?

‘Dat waren ze, maar dan met name in YouTube-filmpjes van echte dronken Russen. Die hebben we uitvoerig bestudeerd. Leviathan heb ik wel gezien, twee keer zelfs. Een onwaarschijnlijk grootse film.’

Sommige acteurs uit die film waren echt dronken op de set; andere juist niet, die speelden het.

‘Voor zover ik weet waren de acteurs op mijn set nuchter.’

Dat weet u niet zeker?

‘Nou, wel bijna zeker. Want ze moesten ook autorijden en er waren ook kinderen bij. We namen het héél serieus. Vooraf hadden we een hele repetitieweek ingelast, speciaal om het dronken acteren te oefenen. En ook om dronken te zijn en dat te filmen: de verschillende gradaties van dronkenschap. Het idee was dat de acteurs elkaar ook zouden bekritiseren, over hun spel. De drank maakte ze uiterst eerlijk, op het brute af. Kortom: er ging een zware training aan vooraf.’

Klopt het dat u zich voor de slotscène van Druk hebt laten inspireren door Zorba the Greek?

‘Ja, die film bracht me op het idee van een dans. Het is een open einde. Maar hoe had ik een afrondend slot kunnen maken? Wie ben ik om te zeggen hoe de mensen moeten leven, of hoe ze moeten drinken? Dat kan ik niet.’

Topkapi Films

De Deense film Druk (internationale titel: Another Round) werd gecoproduceerd door het Amsterdamse bedrijf Topkapi Films. Cineast Thomas Vinterberg schreef het script samen met zijn landgenoot en collega Tobias Lindholm, met wie hij eerder ook het voor een Oscar genomineerde Jagten (2012) had geschreven.

Meer over