MOZART IS KLAAR

Een opera tussen het personeel van een tuincentrum, een kitschkindeke in neonlicht. In het Mozartjaar 2006 is de componist zelfs in de Mozartsteden Wenen en Salzburg niet meer heilig....

Salzburg heeft een nieuw Mozartje. Een kitschkindeke. Het heeft eenaureool van blauw neonlicht boven zijn hoofd, en staart met grote glazenogen naar boven vanuit een bedje. Op zijn gladgelakte kop heeft de baby eenverdord Mozartpruikje zitten. Uit verborgen luidsprekers klinkt het Aveverum corpus natum.

Een bordje zegt: 'Hier stond Mozarts wieg.' De Amerikaanse theater- eninstallatiemaker Bob Wilson heeft het appartement aan de SalzburgseGetreidegasse waar Mozart in 1756 werd geboren een beurt gegeven.Meubeltjes zijn weg. Aan de wanden hangen Mozartportretten, echte enkitsch uit de 19de eeuw, alles door elkaar heen.

Het is Wilsons bijdrage aan het Mozartjaar 2006. De bedoeling, zegt dr.Tekle Teissa, een goedlachse Ethiopiër die als theologiestudent naarSalzburg kwam en daar als godsdienstpublicist en museumgids is blijvenhangen, is de 'verveling die kan toeslaan in dit soort musea' plaats telaten maken voor 'provocatie en nieuwe overdenking'.

Zo bewegen een kamer verder de toetsjes van een clavichord helemaalvanzelf als van een pianola. Het speelt een menuetje van het knaapjeMozart.

Een kamer of wat verder staat Salzburg op z'n kop, letterlijk. De vloeris een blauwe sterrenhemel. Het plafond is een ondersteboven gestuuktreliëf van een oude Salzburgplattegrond in maquettevorm.

Dat Salzburg, een provinciestad die door Mozart werd gehaat, zichMozartstad dorst te noemen - het was een 'volstrekt onverdiend privilege',sprak ooit de dirigent en oudemuziekspecialist Nikolaus Harnoncourt bij denadering van Mozarts vorige jubeljaar.

Dat jubeljaar was het 200ste sterfjaar 1991, toen de OostenrijkerHarnoncourt volgens een enquête van de Oostenrijkse krant Die Presse nogop de laagste plaats stond van de dirigentenladder, en door zijnOostenrijkse tegenpool Herbert von Karajan tot diens laatste snik uit deSalzburger Festspiele was geweerd.

Nu is Harnoncourt de vedette van het jaarlijkse winterfestival MozartWoche, en maakt hij als artist in residence bovendien het wonder mee vaneen week die uit 17 dagen bestaat. Het festival, vorige week begonnen,loopt pas af op 5 februari. Ook daar zit Mozart weer achter, want komendevrijdag is het 250 jaar geleden dat hij in een goede middenstandswoningwerd geboren.

Harnoncourt dirigeert morgen in de concertzaal van het SalzburgseMozarteum een Festakt die gezien kan worden als de opening van eenjubeljaar dat tot voorbij Mozarts sterfdag 5 december over de hele wereldgepaard gaat met concerten, operacycli, radiomarathons, tentoonstellingen,filmpresentaties, Requiem-uitvoeringen en andere festiviteiten, waaronderstrijkkwartetspel voor bajesklanten in Wenen.

De stad Wenen alleen al steekt 30 miljoen euro in Mozartpresentaties.In heel Oostenrijk belopen de investeringen zo'n 70 miljoen, waarbijNikolaus Harnoncourt fungeert als Mozartgeweten en officieuze woordvoerder:bij zijn Festakt met de Wiener Philharmoniker in het Salzburgse Mozarteumhoudt de veteraan morgen ten overstaan van de Oostenrijkse bondspresidenten een reeks internationale genodigden de feestrede.

'Wie hadden ze dan moeten nemen, Cecilia Bartoli?'

Ulrich Leisinger, Mozartexpert en leider van de wetenschappelijkeafdeling van het Mozarteum, kan zich de keus voor de langzamerhand inniggeliefde angry old man voorstellen. 'Het zou toch veel raarder zijn als erniemand werd gevraagd, of helemaal niets werd ondernomen.'

Leisinger (41) heeft een driedaags monstercongres over de 'jonge Mozart'al weer achter de kiezen. Dertig sprekers waren er, uit midden-Europa ende VS, met lezingen over kerkmuziek, kamermuziek en opera. Hij heeftgenoten van de 'kenniswinst', al kwam er geen spectaculair nieuws naarvoren.

Mozart is klaar. De wetenschappelijke Neue Mozart Ausgabe is jarengeleden aangevuld met de laatste supplementen. Het wachten is alleen nogop een paar kritische aanhangsels. En op een nieuwe omzetting: eendigitalisering van alle bladmuziek en commentaar, die de complete Mozartvoor iedereen met een pc-tje gratis toegankelijk maakt.

Mozart is uitgekristalliseerd.

Was het bij het vorige Mozartjaar nog een gewoel van jewelste, metMozart-in-opkomst op oude instrumenten, met Mozart-voor-het-eerst-compleetop 180 cd's, met recente inzichten over Wolferls belangstelling voorscheten en fecaliën, over zijn lang niet beroerde inkomsten, over zijnlang niet zo ongewone (volgens toenmalige soberheidswetgeving verzorgde)begrafenis - nu valt het 'moeilijk te verwachten', denkt Leisinger, 'datzich nog grote nieuwe dingen zullen voordoen, ook wat de biografiebetreft'. Leisinger heeft in de aanloop naar 2006 niettemin 170 nieuweMozartboeken geteld. Verheugend, hoewel ook voorzien van schaduwzijden.'Veel aan Mozart zal onduidelijk blijven, en de fouten die men van elkaaroverschrijft, beginnen langzamerhand vervelend te worden.'

Op een stoel van Bob Wilson heeft Mozart vermoedelijk nooit gezeten.Toch staan er Wilson-stoelen met van die lange rugleuningen in de kamerwaar de kleuter Mozart zijn vader aan het huilen bracht, toen die eenmuziekblad vol inktvlekken bij het ventje vandaan trok en in de smeerboeleen 'juist en regelmatig gezette' klaviercompositie herkende.

Ook heeft Mozart nooit een Mozart-Kugel in de mond gepropt. Er zijn delaatste tijd wel grapjassen geweest die beweerden dat de componist te veelvan dat snoepgoed op had, toen hij zogenaamd ging poseren voor eenschilderij dat precies een jaar geleden met veel tamtam in Berlijn werdgepresenteerd als 'Mozarts laatste portret'. Maar de blije dikke man op datschilderij is inmiddels ontmaskerd, zegt wetenschapscoördinator Leisinger,citerend uit de Acta Mozartiana - lijfblad voor Mozartvorsers aller landen.

De dikke man bleek een Münchenaar, genaamd Steiner, eentextielhandelaar die trouwens 77 jaar voor de uitvinding van deMozart-Kugel doodging. 'Ik verwacht dat dit jaar nog wel een stuk of vieronzinportretten zullen opduiken waarvan men roept Dit is Mozart!. Allekinderen die in de 18de eeuw zijn geschilderd heten dan ineens Mozart. Maarwat wil je, we houden de gezichten van 18de-eeuwers langzamerhand evenmoeilijk uit elkaar als die van Chinezen en Japanners.'

Intussen is het Wilson voor en Mozart-Kugel na, bovenaan de trap van hetgeboortehuis. Aan de muur zit een minitekstje over de stichting Mozarteumingeklemd tussen een stevige Bob Wilson-bio plus Bob Wilson-logo links, eneen nog steviger geloofsbrief plus logo van de chocolade- en marsepeinfirmaMirabell rechts.

De Salzburgse Mozartkogelmakerij Mirabell heeft de slag om de 'echtheid'gewonnen. De kleinere bakkerij Fürst, die met de 'originele' Mozartkogelin 1890 nog chocoladegeschiedenis schreef, heeft het nakijken. De kogelreusReber uit het nabije Bad Reichenhall in Duitsland mag met zijn afgeplattemarsepeinklonten nog mooi weer spelen op de luchthavens van Frankfurt enMünchen. Mirabell uit Salzburg, kennelijk thuis in modernesponsorterminologie, viert haar samenwerking met het Mozarteum als een'uitdrukking van onze verantwoordelijkheid'.

Leisinger is blij dat hij niet verantwoordelijk is voor de inrichtingvan Mozarts geboortehuis. Hij vertegenwoordigt 'maar één van de driezuilen van het Mozarteum'. De andere twee gaan over concertorganisatie enover het 'archief en museum'. En die laatste zuil heeft de wetenschap ermooi niet in gekend, toen Wilson gevraagd werd voor 360 duizend euro dekussens op te schudden op de bewaarplek van Mozarts viool, Mozartsaltviool, Mozarts ringen, Mozarts zijden portefeuille en Mozartskinderviooltje.

'Het had allemaal net zo goed in een ander huis gekund', denktLeisinger. 'Om hiervan te kunnen genieten heb je ook rust en ruimte nodig.Dat is hier niet, in een appartementje waar duizend tot vijftienhonderdmensen per dag aan komen zetten. Maar evengoed: beter iets dan niets.'

Van de keuken met de open schouw waar Joannes Chrisostomus WolfgangusTheophilus Mozart volgens sommigen werd geboren tussen de potten en pannen,is Wilson in ieder geval afgebleven. De slaapkamer waar hij volgens anderevorsers werd geboren heeft Wilson behangen met uitvergroot notenschrift.Aan het plafond hangt een installatie van blauwe ganzen, zwevend opgeluiden van zee en wind. Mozarts altviool en kinderviool zijn hier alleennog te zien door kijkgaten.

'De samenhang is niet dwingend', is Leisingers mening over hetgefiguurzaagde hondje dat op een klavier staat en dankzij een mechaniekjemeedanst op Mozartmuziek, tot het door een gefiguurzaagde jagersman wordtafgeknald. De Mozarts zaten op een windbuksvereniging en tot de huisgenotenhoorde het hondje Pimperl, vandaar. Leisinger denkt dat de gids die 300maal per dag op het knopje moet drukken knettergek wordt. Maar dat valtmee, zegt Tekle Teissa. 'Mij werken de souvenirjagers op de zenuwen die aanhet behang zitten te plukken. Kijk, hier wordt het al kaal.'

Nieuwe overdenking, met topkitsch als wijwater voor de ziel. Ook deopera-Mozart blijkt er klaar voor. De Salzburger Mozartwoche is in hetLandestheater aan de Makartplatz begonnen met een nieuwe productie van de'zogenaamde tuinvrouw' ofwel La finta giardiniera, een magistrale, relatiefonbekende liefdeskomedie die Mozart op z'n negentiende componeerde - in eenperiode waarin hij met ouders en zus aan de overkant van de Makartplatzwoonde op een etage met acht kamers van riante afmeting.

De regisseur Doris Dörrie, van huis uit cineaste, heeft de couleurlocale van de tragikomedie zo goed als letterlijk genomen: La fintagiardiniera speelt zich af onder het personeel van een tuincentrum-cash & carry, waar men elkaar naar het leven staat met tuinslang enmotorzaag (339 euro), waar de rococograaf Belfiore zich laat voorrijden opeen vorkheftruck, een erectie moet wegwerken achter een namaakheg (89euro), en in een vleesetende plant valt (985 euro) waar hij aangevretenmaar gelouterd uit tevoorschijn komt. Doris Dörries geniale ontknoping:bij de idylle van een prefab-tuinschuurtje verzoent Belfiore zich met zijnViolante, die haar naaktheid verbergt onder een plastic tuintafelkleed (29euro).

Het huis aan de overkant herbergt, behalve Mozarts Weense Walter-vleugeldie in een vorig Mozartjaar (1856) door Mozarts zoon Karl aan het Mozarteumwerd geschonken, een Finta Giardiniera-vitrine waarin Mozart per briefverslag doet van de enorme juich- en klappartijen en encores die zijn operain München mocht meemaken. Die pianoforte waarmee hij in Wenen zo vaakoptrad en scheppen geld verdiende als het meezat, hoe sleepte hij dieeigenlijk door Wenen? Suppoost Friedrich haalt er een collega bij en doethet voor: twee man zijn voldoende om het instrument te dragen. 'Mozart hadbedienden bij de vleet.'

De stad Wenen kent dit jaar de luxe van een Mozartjaar met festivalsbinnen festivals, tentoonstellingen en film, operareeksen enstraatmuziek-Mozart, complete kerkmuziek, 250 concerten in bejaardenhuizen,ziekenhuizen en gevangenissen, tientallen wereldpremières 'in de geest vanMozart' en een nieuw ingericht Mozarthaus. Het is het huis in de Domgassedat tot voor kort bekend stond als 'Figarohaus'.

Vooralsnog lopen er geen vrijmetselaars rond (hun authentieke schortenen parafernalia liggen veilig achter glas) maar echte metselaars, in deweer met spatel en boor. Het moet vrijdag open.

Mozart woonde er tweeënhalf jaar met zijn vrouw Constanze en zoontjeKarl, met een kamermeisje, een kokkin en een knecht. Hij had zijn vader erte logeren, componeerde er zijn Figaro en Haydnkwartetten, had een hondjeen een vogel in huis en een paard in de Hofgarten, zag er nieuweMozartbaby's doodgaan en verdiende er op het hoogtepunt van zijnfreelancersbestaan een jaarinkomen van omgerekend 230 duizend euro, dateven hard weer over de balk werd gesmeten.

Volgens Alfred Stalzer, voorlichter, is dat Weense praatje nog altijdniet bewezen: dat Mozart de fortuinen die hij maakte vooral verloor metgokken. Maar zelf gelooft hij er ook in. 'Mozart was een hartstochtelijkbiljarter. Daarbij werd om geld gespeeld, vaak om zeer grote bedragen.'

Toch nieuws van het biografische front: bij het vorige Mozartjaar in1991 ging men er nog vanuit dat Mozart biljart speelde met hoekzakken, eensoort poolbiljart. Maar volgens de Weense historica Ulrike Spring zijn deinzichten bijgesteld na beraad met het Weens biljartmuseum. Het heeft eenkamerbrede muurfoto opgeleverd waar een biljart op staat dat op Mozartsoefenbiljart had kúnnen lijken. Zonder hoekzakken.

Opmerkelijk is de wand met vrienden en opdrachtgevers van Mozart. Naastbaron Van Swieten, de diplomaat en bibliothecaris van Hollandse afkomst,hangt het portret en een dodenmasker van Angelo Soliman, die doorOostenrijkers in Messina werd aangekocht als slaaf en van wie in de 18deeeuw verteld werd dat hij een 'Ethiopische prins' was. Hij verwierf aanzienals ambtenaar, meesterschaker en kaarter, kwam vrij en werd, gelijk Mozart,vrijmetselaar. Wat er vooralsnog niet bij staat is dat hij na zijn dood opbevel van keizer Franz II werd opgezet en tentoongesteld, tot zijnstoffelijke resten bij een beschieting van Wenen in 1848 in vlammenopgingen.

Nieuws van het afbeeldingenfront komt in Wenen tot nu toe alleen vanbanketbakkerij Dehmel, die een slecht gelijkende marsepeinplak in de handelheeft gebracht van een Mozart met aardappelneus en en een kinnenbak vanhier tot ginder.

Peter Marboe, ex-wethouder van cultuur van Wenen en als Intendant vanhet Weense Mozartjaar nu Mozarts Weense profeet op aarde (budget: 30miljoen euro), zal het een zorg zijn. 'Wij gaan geen tijd verspillen aanhet bestrijden van Mozartproducten die ons niet aanstaan. De verleiding omzaken te doen met een wereldwijd bekende marketingnaam, ik snap het wel.Mij gaat het in de eerste plaats om een artistiek programma. En dan nietom een nostalgisch jubeljaar of een jaar van zelfvertoon.' De 'meestobscene Mozart-toeëigening' was die in het Mozartjaar 1941, memoreert hij.'De nazi's probeerden gruwelijke vervorming uit van Mozarts kosmopolitisme,zijn reislust en openheid en Europeesheid.'

Marboe: 'Europa heeft Mozart nodig voor de culturele dialoog. Weg metnationale bezitsideeën. Zonder Italianen en Duitsers en Tsjechen enFransen zou hij nooit dé Mozart zijn geworden.'

Is het allemaal niet een beetje te weinig Mozart?

'Ik citeer Nietzsche: ''Aan Mozart kan men zich niet zat luisteren''.Opmerkelijk toch, dat zelfs de grootste cynici als een blok voor Mozartzijn gevallen? G. Bernard Shaw zei het al. 'De muziek van Mozart is deenige waarin de stem van God doorklinkt op een onvervormde manier.' Ikverheug me trouwens op de voorstelling I hate Mozart.'

Meer over