Moslims vernieuwen Europese cultuur

SINDS ENKELE jaren woont in een ietwat saaie, degelijke buitenwijk in Noord-Londen de eerste islamitische cyber-revolutionair. De Saudische dissident Muhammad al-Mass'ari probeert vandaaruit via zijn homepage op Internet de monarchie in Saudi-Arabië te vervangen door een 'islamitische democratie'....

De Engelse journalist Adam Lebor, correspondent voor The Times, ontmoet deze raadselachtige paradox vaker op zijn reis langs verschillende moslimgemeenschappen in Europa en de Verenigde Staten. Van zijn bevindingen doet hij verslag in A Heart Turned East.

Lebor begon zijn werk voor The Times als oorlogscorrespondent in Bosnië. De 'eerste genocide die live op de televisie te zien was' deed hem besluiten op onderzoek uit te gaan naar de moslimgemeenschappen in Europa, levend in het Westen, maar met het hart gekeerd naar het Oosten.

Zijn reis begint in de waanzin van Sarajewo. Lebor probeert, evenals de Bosnische Moslims, te begrijpen hoe het toch zo ver heeft kunnen komen dat eerst de Serviërs, maar later ook de Kroaten alles in het werk stelden om de Moslims van Bosnië te vernietigen: hun gebouwen, hun cultuur, de mensen en zelfs hun complete geschiedenis.

Het tragische van de oorlog is dat de Bosnische Moslims, die zichzelf in de eerste plaats als Joegoslaven of hooguit als Bosniërs zagen, werden gedwongen zich vervolgens als moslim te identificeren. Omdat zij zich in de steek gelaten voelden door het Westen, waarmee zij zich instinctief verbonden voelden, en slechts Iran, Turkije en later Saudi-Arabië mondjesmaat hulp boden, gingen veel Bosniërs op zoek naar hun islamitische wortels en kregen de dreigende beschuldigingen van hun Servische opponent Karadzic over een islamitische samenzwering de vorm van een self-fulfilling prophecy.

Ongewild bevorderde het Westen dit proces van islamisering door te praten over het 'Moslimleger', terwijl een grote minderheid van de soldaten en officieren bestond uit Bosnische Serviërs en Kroaten die geloofden in een multi-etnische staat. De Bosnische regering met haar Servische en Kroatische ambtenaren en ministers werd door diplomaten en journalisten steevast de 'Moslim-regering' genoemd en het land dat zij bestuurde, een internationaal erkende staat en lid van de Verenigde Naties, het 'door Moslims beheerste gebied'.

De nalatigheid van het Westen om de oorlog tot staan te brengen is een terugkerend gespreksonderwerp voor Lebor tijdens zijn rondreis langs de moslims van Londen, Bradford, Parijs, Marseille en Berlijn. De mensen die hij bezoekt, komen uit een tiental verschillende landen, hebben even zovele achtergronden en leven in totaal verschillende omstandigheden, maar delen allemaal dezelfde zorgen. Ze proberen allemaal hun eigen manier van leven, hun waardigheid en zelfrespect te behouden in een hun vijandig gezinde omgeving.

Vooral de hoofdstukken over Groot-Brittannië vormen hierbij een hoogtepunt. Lebor bezoekt in 'Beirut-on-Thames' de hierboven genoemde Saudische dissident al-Mass'ari, die de nieuwste technologie omarmt als onderdeel van zijn missie om het ware geloof te verkondigen. Met zijn oude banden met de islamitische wereld en de aanwezigheid van een wereldwijd communicatienetwerk is Londen in vrij korte tijd uitgegroeid tot de 'intellectuele hoofdstad van het Midden-Oosten'.

Er heerst in Engeland vrijheid van meningsuiting, hoewel een in Londen vervaardigde en door Saudi-Arabië gefinancierde krant als Ash-Sharq Al-Awsat niet haar broodheer kan bekritiseren. Oppositiegroeperingen genieten er een vrijheid waarvan ze in hun land van herkomst slechts kunnen dromen. Zolang ze maar niet de Engelse wetten overtreden of oproepen tot geweld, zijn er geen wettelijke restricties op de activiteiten van Arabische oppositiegroepen.

De aanwezigheid van een grote Arabische dissidentengemeenschap maakt Londen tot een bruggenhoofd tussen Oost en West. Lebor bezoekt een groot aantal moslim-fundamentalisten, maar ook mensen als Zaki Badawi, tot voor enkele jaren imam en directeur van de moskee in Regent's Park, de grootste en meest invloedrijke moskee van Engeland. Badawi nam het openlijk op voor Salman Rushdie en is een belangrijk voorstander van een islam die zich ontwikkelt en aanpast aan het leven van moslims in een geseculariseerde westerse maatschappij.

Deze Britse vorm van de islam komt Lebor ook tegen in Bradford, waar een van de grootste moslim-gemeenschappen van Engeland woont. Deze moslims zijn niet afkomstig uit het Midden-Oosten, maar van het Indiase subcontinent. Naar verwachting zal in het jaar 2000 meer dan de helft van de schoolgaande kinderen in Bradford van Aziatische afkomst zijn. De stad telt 28 moskeeën en veertien islamitische scholen.

In Bradford lieten de Britse moslims voor het eerst hun stem horen. Voor het oog van de camera's werd een exemplaar van Rushdie's The Satanic Verses verbrand. Bradford kent de problemen van iedere immigrantensamenleving: werkloosheid, die bij jongeren kan oplopen tot 50 procent, racisme, vervreemding en een onzekere identiteit. Deze explosieve mix kwam in de zomer van 1995 tot uitbarsting, wat leidde tot massale rellen.

Bradford is echter ook een voorbeeld van het organisatievermogen van de tweede en derde generatie, die maatschappelijk werkers, advocaten, gemeenteraadsleden en sinds enkele jaren eveneens de burgemeester van de stad hebben voortgebracht. Ondanks grote verschillen ziet Lebor dit nieuwe elan ook bij de moslim-gemeenschappen in Frankrijk en Duitsland.

De moslims worstelen overal met vragen over hun identiteit, kampen met problemen als werkloosheid en racisme, en proberen een bestaan op te bouwen als Turks-Duitse platenproducer of Algerijns-Franse schilder, waardoor iedere Europese natie een vleugje van de islamitische cultuur meekrijgt.

Deze hoofdstukken laten de ontstaansgeschiedenis zien van een nieuwe Europese cultuur. Het is daarom jammer dat Lebor ook een uitstapje maakt naar de Verenigde Staten. Ook hier zien we de opkomst van een eigen Amerikaanse islam, waartoe met name veel zwarten zich aangetrokken voelen, maar helaas gaat Lebor uitvoerig in op de verijdelde bomaanslag op het New York World Trade Centre in februari 1993 door een groep fanatici rond de Egyptische sheikh Omar Abdul-Rahman.

Charles Schoenmaeckers

Adam Lebor: A Heart Turned East - Among the Muslims of Europe and America.

Little, Brown and Company, import Penguin Nederland; 322 pagina's; * 67,90.

ISBN 0 316 87803 0.

Meer over