Oog voor detailOor

Mina Carlson-Bredberg geeft subtiel blijk van haar talent met een verlicht oortje

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: oor.

De parallel tussen het verminkte kunstenaarsgezicht van Van Gogh en Carlson-Bredbergs verlichte oortje is prachtig. Beeld Museum Prins Eugens Waldemarsudde
De parallel tussen het verminkte kunstenaarsgezicht van Van Gogh en Carlson-Bredbergs verlichte oortje is prachtig.Beeld Museum Prins Eugens Waldemarsudde

Sommige stukken van je lichaam kunnen grappig transformeren. Als er licht schijnt achter je vingers, worden ze kwetsbaar en een beetje Tim Burton-achtig griezelig. Als je dat bij de oorschelp doet, lijkt die bijna licht te geven. Rozerood licht, transparant en fel tegelijk. Dat totaal wonderlijke ornament aan je hoofd wordt een klein lampenkapje, stralend als de vinger van E.T. Ik had zo’n menselijk lampje nog nooit in een schilderij gezien.

Een paar weken geleden liep ik nog in de tentoonstelling In the Picture in het Van Gogh Museum, die nu natuurlijk gesloten is vanwege het coronavirus. Het is een rotgevoel: al die zorgvuldig gemaakte tentoonstellingen blijven achter gesloten deuren. De bruiklenen waarover vaak met veel moeite is onderhandeld, de schilderijen die voor heel even in nieuwe combinaties nieuwe gedachten opwekken. Ik zal er toch over blijven schrijven de komende tijd – mijn reservoir van foto’s van kunstdetails is groot – om iets van de vrolijkheid en aanstekelijke kracht van die werken hier over te brengen, zolang we niet naar musea kunnen. Gelukkig heeft kunst geduld, de meeste kunstwerken waren er immers al lang voordat wij er waren. Straks zijn ze er nog steeds.

In the Picture ging dus over (zelf)portretten van kunstenaars. Twee schilderijen vielen me op waarbij het licht van achter de afgebeelde persoon komt. Beide zijn zelfportretten en ik kende geen van beide kunstenaars: de Finse Elin Danielson-Gambogi en de Zweedse Mina Carlson-Bredberg, die laatste zien we hier. Elin heeft haar lange haar over haar oren gekamd. Het effect is een aureool rond dat lange haar, maar geen oorlampje dus.

Het zelfportret van Mina Carlson-Bredberg was wat mij betreft dé grote verrassing. Ze straalt onmiskenbaar enorme autonomie uit, haar blik en voorkomen als kunstenaar, onbescheiden maar zonder enige branie. Dit is wat ze doet, punt. Het maakt weinig uit of u daarvan wat vindt, lijkt het portret te zeggen. Ze is schilder, en ze weet hoe licht werkt.

Mina Carlson-Bredberg

Zelfportret, 1900

Olieverf op doek

Prins Eugens Waldemarsudde, Stockholm

Te zien t/m 24 mei in de tentoonstelling In the Picture in het Van Gogh Museum, Amsterdam.

De vastberaden professionaliteit blijft fier staande, het springt er zelfs uit in een zaal vol portretten van meesterschilders. Beeld Museum Prins Eugens Waldemarsudde
De vastberaden professionaliteit blijft fier staande, het springt er zelfs uit in een zaal vol portretten van meesterschilders.Beeld Museum Prins Eugens Waldemarsudde

Carlson-Bredberg zet zichzelf neer met een praktische schildersjas aan, geen poespas met ingesnoerde jurken zoals andere vrouwelijke kunstenaars (al kan er natuurlijk wel zo’n jurk onder de kiel schuilgaan). Penselen in de hand, atelier bedekt met doeken, precies zo dat er genoeg licht invalt. Een blik van ‘vooruit dan maar, maar veel tijd heb ik hier niet voor.’ Alsof iemand haar foto neemt, in plaats van dat zij zelf na uren of dagen dit portret heeft doen ontstaan.

Die vastberaden professionaliteit blijft fier staande, het springt er zelfs uit naast de andere werken; de grote Gauguin, de grote Van Gogh, de grote Hammershøi, de grote Munch en de grote Soutine. Dat is dus wat een tentoonstelling kan doen, zeg ik er met isolatieverdriet bij: ze kan zo’n vrouw ineens zichtbaar maken. Mina Carlson-Bredberg woonde alleen in Parijs, gescheiden van haar Zweedse man, en deed waar ze goed in was. Zó goed, dat ze een truc uithaalt die ik niet eerder heb gezien en die haar talent subtiel onderstreept; ze gaf haar oor, dat fluitertje aan ons hoofd, een centrale en lumineuze plek in het portret. Een lampje.

Het beroemde zelfportret met verbonden oor van Vincent van Gogh uit The Courtauld Institute of Art was het uitgangspunt voor deze tentoonstelling over (zelf)verbeelding van de kunstenaar. Ik heb geen idee of Mina zijn werk kende, het kan haast niet anders, maar de parallel is prachtig. Van Gogh die zijn kwetsbaarheid, als schilder in zijn atelier, verbeeldt vlak na zijn geestelijke instorting, met de lichamelijke gevolgen prominent zichtbaar: een beschadigd kunstenaarsgezicht. En Mina, schijnbaar de nuchterheid zelve, die dat oortje geraffineerd een eigen rol geeft, en daarmee haar aanwezigheid voor ons dichtbij brengt. Zélfs als foto op papier.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram:@artpophistory

Meer over