InterviewBarry Jenkins

‘Mijn hoofdpersonen vragen zich af: maakt het uit of je vrij geboren bent, of die vrijheid pas later ervaart?’

Thuso Mbedu als Cora. Beeld
Thuso Mbedu als Cora.

De dramaserie The Underground Railroad volgt de helletocht van een jonge vrouw die aan de plantages is ontsnapt. Toch is slavernij volgens regisseur Barry Jenkins niet de kern van het verhaal.

Barry Jenkins (41) herinnert zich nog dat hij als kind voor het eerst volwassenen hoorde praten over de underground railroad: het clandestiene netwerk dat de van de plantages ontsnapte slaafgemaakten naar veiligere oorden smokkelde, in het Noord-Amerika van de 19de eeuw. Maar hoe dat precies zat, wist de regisseur niet. Hij was klein, de jongste bewoner van een overvolle sociale huurwoning in een achtergestelde wijk in Miami. En hij werd opgevoed door de vrouw die eerder ook zijn moeder onderdak had geboden, toen die als 15-jarige zwanger raakte.

‘Ik weet dat ik me voorstelde dat er allerlei zwarte mensen onder de grond reden, in treinen. En niet als iets magisch, maar zo van: natúúrlijk bouwden ze geheime treinen die ondergronds reden. Toen ik later hoorde dat er geen echte treinen of tunnels waren, was het bijna alsof ik hoorde dat de Kerstman niet bestond.’

The Underground Railroad was al een begrip, maar kwam in 2016 opnieuw in de belangstelling te staan toen Colson Whitehead zijn roman over dit netwerk publiceerde. De Afro-Amerikaanse schrijver maakte de smokkelroutes tot een fantastisch element: in het met een Pulitzerprijs bekroonde boek is de ‘ondergrondse trein’ geen metafoor, maar een heus door tunnels voerend spoornetwerk. Jenkins: ‘Toen ik het las, kwam dat gevoel uit mijn kindertijd meteen weer terug. Hoe Colson dat begrip gewoon écht maakte, in zijn roman. En zich zo als schrijver de vrijheid gaf om uit allerlei momenten en plaatsen te putten, om zo een breder beeld te tonen van de Afro-Amerikaanse belevenis.’

De filmmaker zit in zijn huis in Los Angeles, waar hij samenwoont met vriendin en collega-regisseur Lulu Wang (The Farewell). Hij waarschuwt alvast voor mogelijke, plotse onderbrekingen tijdens het videogesprek met de Volkskrant. ‘Er wandelt hier een puppy rond, dus als je ineens geblaf hoort, weet je waar dat vandaan komt.’

Jenkins gold al enige tijd als een belofte, na zijn speelfilmdebuut en relatiedrama Medicine for Melancholy (2008) en enkele korte films. Hij nam een lange aanloop voor Moonlight, zijn meesterstuk over de worsteling van een homoseksuele zwarte jongen in het getto, dat hem in één klap tot een van ’s werelds bekendste regisseurs maakte. De dramafilm werd bekroond met de Oscar voor Beste film tijdens de krankzinnige ontknoping bij de Academy Awards in 2017, waar uitreikers Faye Dunaway en Warren Beatty het verkeerde kaartje kregen overhandigd en even meenden dat La La Land de grote winnaar was.

De Oscarnominaties voor Moonlight – acht stuks – werden dat jaar bekendgemaakt terwijl Jenkins net was aangekomen in Nederland, waar hij als eregast het Rotterdamse filmfestival zou opluisteren. ‘Ik ben een Rotterdam-man’, zegt de regisseur, terugblikkend. ‘Ik had het daar zo geweldig, joh. Ze interviewden me in een soort coffeeshop slash bioscoop.’ Dat was Kino Rotterdam, in het centrum. ‘Ja, ik mis die plek. Hopelijk kom ik er weer eens terug.’

Jenkins’ dramaserie The Underground Railroad, die vanaf deze week te zien is op Amazon Prime Video, volgt de helletocht van de slaafgemaakte jonge vrouw Cora (Thuso Mbedu), die is ontsnapt van een plantage. Tien afleveringen lang trekt ze met hulp van het ondergrondse netwerk dwars door de Amerikaansen staten, op de hielen gezeten door slavenvanger Ridgeway (Joel Edgerton).

Barry Jenkins (midden) op de set van The Underground Railroad. Beeld Atsushi Nishijima
Barry Jenkins (midden) op de set van The Underground Railroad.Beeld Atsushi Nishijima

U hebt gezegd dat The Underground Railroad niet over slavernij gaat. Wat bedoelde u daarmee?

‘Het boek gaat niet per se over slavernij, voor mij niet althans. Het hoofdpersonage Cora is een jonge vrouw die zich verlaten voelt door haar moeder. Ze gaat op reis en moet zich met die gevoelens verzoenen. Dáár gaat het boek over, denk ik. Dat andere is het geraamte van het verhaal: de omstandigheden van de slavernij in de Verenigde Staten. In lijn met het boek speelt de serie zich ook maar anderhalve aflevering af op de plantage. Het gaat over mensen die hun vrijheid vinden, maar zich vervolgens afvragen: wat is de beste manier om te leven mét die vrijheid? En maakt het verschil uit of je vrij geboren bent of die vrijheid pas later ervaart?’

Er zitten gruwelijke momenten in de serie: opengereten ruggen, levend verbrande mensen. Is het nodig – en mogelijk – om de historische horror op beeld te vatten? Of zou dat het kijken onmogelijk maken, zoals bij realistische Holocaust-verbeeldingen?

‘Kun je ooit laten zien hoe het echt was? Ik denk het niet. Maar je kunt de wreedheden wel proberen te erkennen. Kijk, de afgelopen vier jaar hoorde je steeds de slogan Make America Great Again, die voor mij de holte in de Amerikaanse geschiedenis bevestigde, een vacuüm dat nog altijd bestaat. Want hoe kun je die kreet steeds herhalen, als je weet welke gruwelen dat Amerika de zwarte mensen heeft bezorgd? Of de Aziatische mensen, de latino’s – álle mensen van kleur?

‘Jij noemt de Holocaust: de eerste films over de Holocaust werden al gemaakt tíjdens de Holocaust. Heb je Steven Spielbergs dankwoord gezien, toen Schindler’s List de Oscar voor Beste film won? Alstublieft, zei hij, doceer dit op scholen. En hij bracht een overlevende van de Holocaust op het podium, die de laatste woorden van een in het concentratiekamp gestorven vriend herhaalde: vertel ze over mijn dood, laat ze me niet vergeten.

‘Dat was in 1994, er bestonden toen enkele honderden films over de Holocaust. De hoeveelheid kunst en publicaties over dít onderwerp komt daar nog niet eens bij in de buurt. Dus ja: het is noodzakelijk. Het is nodig er blijvend de aandacht op te vestigen, om de geschiedenis in een context te plaatsen.’

In een van de afleveringen laat u een complete zwarte gemeenschap recht in de camera staren, terwijl we Debussy’s Clair de lune horen, muziek die meestal klinkt onder romantische filmscènes.

‘Dat moment was ongepland. Ik dacht: alle personages in de serie hebben een verhaal dat het waard is te vertellen, óók de figuranten. En bij het filmen van al die mensen, in zekere zin mijn voorouders, wilde ik dat het publiek ze ook écht zou zien. En dat die mensen de kans kregen om óns te zien, even naar ons te staren. Het is iets spiritueels.

‘In de scène die je noemt komt Cora aan op een schitterende plek. Ik wil dat het publiek dat echt even in zich opneemt: hoe mooi het kón zijn. Dat er geen reden was voor al die vernedering, voor het brute geweld. Kijk naar de schoonheid die zich had kunnen manifesteren als zwarte mensen vrij waren geweest van het systeem dat hen onderwierp. Dáár ging dat moment over. Kijk allemaal naar de camera, riep ik spontaan. Laat jezelf zien! En Clair de lune, daar zat verder geen bedoeling achter. Het is gewoon een liedje dat ik altijd al prachtig vond.’

Het is Frans voor moonlight, natuurlijk.

‘Kijk, daar heb je ’t al.’

Royal (William Jackson Harper) en Cora (Thuso Mbedu). Beeld Atsushi Nishijima
Royal (William Jackson Harper) en Cora (Thuso Mbedu).Beeld Atsushi Nishijima

Bij een bezoek aan een locatie voor het katoenplukken werd u emotioneel. Was dat de eerste keer, dat u in zo’n veld stond?

‘Ja, we draaiden de hele serie in de staat Georgia, in het zuiden. En op veel plekken denk je toch: hier gebeurde het dus. We creëren onze scènes op exact dezelfde plek waar het zich ooit heeft voltrokken. Dat katoenveld was... intens.’

De Nederlandse schilder Armando muntte ooit de uitdrukking ‘schuldig landschap’. Hij schilderde de ‘schone natuur’ waar het afgrijselijke ooit had plaatsgevonden.

‘Ja, dat is het. Strange Fruit gaat daar ook over, het liedje dat werd gezongen door Nina Simone en Billie Holiday. O, wacht even, de hond wordt wild, ik ben zó terug. (...) Ha, daar ben ik weer.’

In een van de afleveringen wordt de ontsnapte Cora tewerkgesteld in een museum, waar ze de slavernij achter glas naspeelt voor de zogenaamd liberale witte bevolking. Is het gek dat ik moest denken aan de horrorfilm Get Out?

‘Het is moeilijk voor te stellen bij zo’n zwaar onderwerp als dit, maar dát element van The Underground Railroad was ook gewoon iets leuks. Kijk, ik ben filmmaker, dit is mijn vak. En als Cora van staat naar staat reist, biedt dat prachtige boek van Colson allerlei mogelijkheden voor genrewisselingen. De eerste aflevering lijkt in níéts op Get Out, maar dan ineens... En dan weer een aflevering verder, in Tennessee, wordt het een soort postapocalyptische western.’

Klopt het dat u grote moeite moest doen om het kaartje met ‘Beste film: Moonlight’ in bezit te krijgen?

‘O man, dat was iets... Als je een Oscar krijgt, dan staat er niets op geschreven. Het beeldje op zich bevestigde dus niet dat Moonlight had gewonnen. Ik kon het pas écht geloven als ik dat kaartje had gezien. Om zo dat bedriegerssyndroom weg te nemen. Dus ik zat die nacht achter Warren Beatty aan. Ik trof hem in de catacomben van het Dolby Theatre (de locatie van de uitreiking, red.), waar hij me de kaart liet lezen. Later dacht ik: dit bewijs hoort bij mij thuis te liggen. Warren heeft hem uiteindelijk, heel aardig, naar me opgestuurd. Dus nu héb ik die damn kaart!’

Barry Jenkins

De Amerikaanse cineast Barry Jenkins (Miami, 1979) regisseerde drie speelfilms: Medicine for Melancholy, Moonlight (Oscar voor Beste film, 2017) en If Beale Street Could Talk. The Underground Railroad is zijn eerste tv-serie. Hij werkt momenteel aan een prequel van The Lion King voor de Disney-studio, een fotorealistische animatiefilm over de jonge jaren van leeuwenkoning Mufasa.

Meer over