Met Molotovs sleutel op zoek naar de volksaard van Rusland

Non-fictie Een smakelijke literaire ruzie tussen een onbekende slaviste en Orlando Figes...

Molotovs toverlantaarn lijkt niets anders dan een reisverslag van een Britse slaviste. Wat is er onschuldiger dan een boek met notities over Rusland, z’n geschiedenis en literatuur, zou je denken. Wat leent zich minder tot een rel? Maar deze uitgave is erin geslaagd het onderwerp van een heus auteursschandaal te worden. Met Polonsky aan de ene kant en de gevierde Britse historicus Orlando Figes aan de andere kant van het strijdperk. Het publiek smult mee.

Het zit zo: op de site van de webwinkel Amazon.com kunnen klanten recensies van boeken plaatsen. Zoals in de webcultuur gebruikelijk, laat Amazon toe dat recensies anoniem worden geplaatst. De eerste recensie van Polonsky’s boek was afkomstig van iemand die met ‘historian’ ondertekende en hij sabelde in een paar zinnen het levenswerk van de arme slaviste neer. ‘Dit is het soort boek, waarvan je je afvraagt waarom het ooit is uitgegeven. Ik kocht het omdat ik dacht iets over Molotov te kunnen leren. Maar we leren heel weinig over Molotov. En we leren ook nauwelijks iets over het ware Rusland.’

De gekrenkte Polonsky rook meteen onraad. Ze vond op Amazon.com nog enkele recensies van ‘historian’, waaronder een zeer lovende van Fluisteraars van Orlando Figes, dat getypeerd werd als ‘een fascinerend boek’, ‘prachtig en noodzakelijk’. Via een ingehuurde digitale detective, traceerde Polonsky de computer waarmee de recensies waren verstuurd: en ja, hoor, het was het IP-nummer van de computer van historicus Figes op zijn werkkamer van de Londense universiteit.

De betrapte Figes verergerde zijn afgang door eerst te liegen dat zijn vrouw buiten hem om de teksten had geplaatst. Later moest hij toegeven dat hij het zelf was geweest. De Times Literary Supplement berichtte er uitvoerig over, maar deed z’n best een triomfantelijk toontje in te slikken.

Jaren eerder was de basis voor de vete gelegd in deze uitstalkast van de Britse intellectuele elite. Rachel Polonsky, een onbekende slaviste die in Moskou woonde, lanceerde een ongewoon harde aanval op Orlando Figes naar aanleiding van diens breed opgezette boek over de Russische cultuur, Natasja’s dans,. Ze betichtte hem nog net niet van plagiaat en had ook verder geen goed woord voor het werk over.

Molotovs toverlantaarn, waaraan ze vele jaren heeft gewerkt, is kennelijk bedoeld als Polonsky’s antwoord op Figes. Het antwoord van een fijnschilder en vakvrouw, zo moet ze hebben gedacht, op de gedurfde, maar grove penseelstreken van een amateur. De amateur die dan wel een groot publiek weet te bereiken, maar daarin alleen slaagt omdat de massa kliederaars niet van leden van het schildersgilde kan onderscheiden.

Het is jammer voor Figes dat hij zich heeft verlaagd tot het uitvechten van een oude vete. Onbegrijpelijk ook, want hij heeft helemaal gelijk in zijn oordeel en dat kan iedereen met belangstelling voor Rusland met eigen ogen zien. Van de Toverlantaarn steek je niets op, Natasja’s dans is een meesterlijke, meeslepend geschreven gids voor Rusland en de Russische cultuur.

Over Molotovs toverlantaarn kan ik verder kort zijn. Polonsky verkent vanuit een appartementengebouw van de Sovjet-nomenklatoera haar omgeving. Een buurman geeft haar de sleutel van de vroegere flat van Molotov, een hoge apparatsjik van Stalin, wiens naam eeuwig verbonden zal zijn met de alliantie in 1939 met Hitler-Duitsland, het Molotov-Ribbentrop-pact. De flat is het uitgangspunt voor omzwervingen door Moskou, een datsja-dorp en enkele oude Russische steden.

Eigen waarnemingen, nogal onbeholpen opgeschreven, vermengt ze met uittreksels van onleesbare Sovjet-lectuur, citaten van grote schrijvers en pretentieuze uitweidingen over de geschiedenis en de volksaard van Rusland. En dat alles in een hopeloze mix, waar geen lijn in te ontdekken valt. Om bij Figes aan te sluiten, wie heeft bedacht dit boek in het Nederlands uit te geven?

Meer over