interviewFloris Kaayk

‘Met games kan ik mensen in een verhaalwereld onderdompelen. Dat miste ik in andere projecten’

Floris Kaayk in en rond zijn atelier in Den Haag. Beeld Daniel Cohen
Floris Kaayk in en rond zijn atelier in Den Haag.Beeld Daniel Cohen

Nu hij zich toelegt op animaties en games, zit kunstenaar Floris Kaayk niet meer vast aan de regels van de kunstwereld. Dat betekent nog niet dat zijn talent verloren is gegaan aan de commercie.

Anna van Leeuwen

‘De ruimte is van ons allemaal!’, roept ruimtevaartactivist Radik Widner in computerspel Next Space Rebels. Om die ruimte te veroveren heeft hij jouw hulp nodig. Welkom in het nieuwste project van kunstenaar Floris Kaayk (39). Vijf jaar lang werkte hij ‘krankzinnig hard’ aan zijn spel, dat sinds de lancering over de hele wereld wordt gespeeld.

Nee hoor, een gamer is hij niet, zegt Kaayk, in zijn atelier op een Haags bedrijventerrein. Echt niet? Hij begrijpt waar het misverstand vandaan komt. In zijn bekendste filmpje dat de wereld over ging (en meer dan 8 miljoen keer op YouTube is bekeken) houdt hij twee controllers van Nintendo Wii in zijn handen.

Dat zit zo: Kaayk hield in 2012 de wereld voor de gek met gemanipuleerde YouTube-filmpjes over een man die een eenpersoonsvliegmachine bouwde: Human Birdwings. Nederlandse en internationale media trapten erin, Wired en de BBC waren razend enthousiast over deze uitvinding.

Tot Kaayk in De wereld draait door kwam uitleggen hoe het project écht in elkaar zat: ‘Het was een experiment met onlinemedia.’ De fictieve vliegmachine bestond uit een soort deltavlieger die kon wapperen en werd aangestuurd door Wii-controllers. Of nou, zo leek het, want in feite was Human Birdwings vooral een heel goed uitgesponnen verhaal met hulp van zeer overtuigende 3D-animatie.

Goed verhaal, goede animaties, dat zijn twee vaste ingrediënten van de (kunst)projecten van Kaayk, die gaan over de toekomst van technologie. Soms getuigen ze van optimisme (de man die kan vliegen), soms van pessimisme. Zo verzon hij een ziekte waarbij medische implantaten tot leven komen. In 2016 presenteerde hij The Modular Body, een reeks korte video’s over een groep ‘biohackers’ die een akelig realistisch stukje menselijk kweekvlees, Oscar, hadden gemaakt. Presentatievorm van dit staaltje sciencefiction was een website. Op het internet hoefde hij zich niet aan de regels van de kunstwereld te houden, legde hij destijds uit, en kon hij iedereen bereiken, van kunstblogger tot toevallige youtuber.

Over erkenning had Kaayk niet te klagen: die kwam uit veel verschillende hoeken. In 2011 werd zijn korte animatiefilm The Origin of Creatures ingezonden voor de Oscars. In 2014 won hij de Volkskrant Beeldende Kunst Prijs, in 2015 won hij verschillende prijzen voor de videoclip Witch Doctor van De Staat (in 2019 uitgeroepen tot ‘beste Nederlandse videoclip aller tijden’) en in 2016 won hij een Gouden Kalf voor The Modular Body. Zelden was zijn kunst te zien op een plek waar je kunst zou verwachten, in een museum of galerie. Steeds dook ze op in andere gedaanten, als een kameleon, vermomd als blog, website of webshop.

null Beeld

Toen Kaayk in 2017 de ‘Witteveen+Bos-prijs voor Kunst+Techniek’ in ontvangst nam, werkte hij al aan zijn spel Next Space Rebels. Hij had door dat hij steeds verder van de kunstwereld verwijderd raakte: ‘Die prijs is een oeuvreprijs, dat leek me wel een mooie, symbolische afsluiting van mijn carrière als kunstenaar.’

Kaayk zag kansen in het maken van een computergame: ‘Met een spel kan ik mensen meerdere uren achter elkaar in een verhaalwereld onderdompelen. Dat miste ik in andere projecten.’ Op speelplatform Steam zijn gebruikersrecensies verzameld van mensen die al tientallen speluren in Next Space Rebels hebben doorgebracht. ‘Ik zag iemand die al tachtig uur heeft gespeeld’, vertelt Kaayk tevreden.

Ander voordeel van het maken van een computerspel: ‘Je kunt er superveel in stoppen.’ Dat heeft hij ook gedaan. Het spel begint eenvoudig: de speler wordt uitgedaagd vuurwerkraketten te bouwen. Filmpjes van de lanceringen verschijnen vervolgens op ‘StarTube’, in het spel een fictief soort YouTube. Vervolgens krijg je opdrachten, bijvoorbeeld van RocketGirl (actrice Jade Olieberg): bouw een raket met de raarste onderdelen. Verderop in het spel komen er verhaallijnen bij. Zo wil de leider van Next Space Rebels (acteur Vanja Rukavina) het opnemen tegen de ruimtevaartmiljardairs. Ook klinkt er in het spel kritiek op big tech. Zo noemt iemand zichzelf een ‘slaaf van het algoritme’ van StarTube.

Next Space Rebels. Beeld
Next Space Rebels.

Qua looks is Next Space Rebels rauw en realistisch. De game zal niet snel ‘kunstzinnig’ worden genoemd; dat woord lijkt gereserveerd voor spellen die heel esthetisch zijn. Museum Belvédère in Heerenveen had deze winter een tentoonstelling Kunst in games: Arranged Realism, met spellen vol romantische landschappen. Ook worden spellen vaak kunstzinnig genoemd als ze geen duidelijk einddoel hebben, denk aan de zogenoemde walking simulator games. Ook in die categorie past Next Space Rebels duidelijk niet.

Kaayk is eraan gewend dat zijn projecten niet makkelijk te categoriseren zijn. Over zijn vader (net als zijn moeder ook kunstenaar), die in 2014 overleed, vertelt hij: ‘Elk weekend als ik thuiskwam, vroeg hij: ben je nou kunstenaar of animator? En elke keer zei ik: kunstenaar.’ Inmiddels is Kaayk gaan twijfelen. Hij wil meer computerspellen gaan maken: ‘Misschien ben ik nu geen kunstenaar meer. Dat mogen anderen bepalen.’

Een aantal jaar geleden vertelde Kaayk in het Stedelijk Museum in Amsterdam aan conservator Karen Archey over Next Space Rebels. Hij liet haar weten dat het spel uitgebreid wordt getest door gebruikers. Kaayk herinnert zich dat de conservator reageerde met: ‘Dat zorgt ervoor dat het geen kunst is.’

Archey is verrast als ze wordt benaderd om hier meer over te vertellen: ‘Ik denk niet dat ik zulke statements maak over wanneer iets kunst is of niet, ik kan het me niet herinneren.’ Ze blijkt het gesprek met Kaayk uitgewerkt op haar computer te hebben. Ze was inderdaad minder stellig over het testen: ‘Dat lijkt het (spel) op de een of andere manier uit het domein van beeldende kunst te halen. Dat je er belang aan hecht dat het zo goed functioneert.’ Ze licht toe: ‘Functionaliteit en beeldende kunst kunnen met elkaar op gespannen voet staan, maar ze sluiten elkaar niet uit. We zien de grens tussen kunst en toegepaste kunst vervagen. Misschien is mijn mening daarover ook wel veranderd.’

Floris Kaayk in zijn atelier in Den Haag. Beeld Daniel Cohen
Floris Kaayk in zijn atelier in Den Haag.Beeld Daniel Cohen

Toen Kaayk in 2016 met een klein team begon aan het ontwikkelen van het spel, had hij subsidies aangevraagd bij de fondsen die hij al kende: het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie, het Mondriaan Fonds en Stroom Den Haag. Voor de volgende fase zocht hij steun bij een commerciële partij. Dat werd de Amerikaanse game-uitgever Humble Games, die veel heeft geïnvesteerd in het spel. Daar hoorden wel bepaalde eisen bij: zo moest het spel niet alleen in het Engels verschijnen, maar ook in het Frans, Duits, Spaans, Japans en Chinees. En het moest ‘herspeelbaar’ worden, vandaar dat er drie eindes zijn bedacht: ‘Die passen mooi in het verhaal.’

De uitgever vroeg ook om aanpassingen waarmee Kaayk minder blij was. Zo bleken verwijzingen naar Noord-Korea of Kim Jong-un en diens bijnaam ‘little rocket man’ uit den boze: ‘Dat is omdat het spel ook op het platform van Microsoft, Game Pass, beschikbaar is, en verwijzingen naar Noord-Korea zijn dan contractueel niet toegestaan.’ Ook de naam van Elon Musk moest geschrapt. Ja, geeft hij toe, dat was wel een nadeel van werken in de gamewereld.

Toen Kaayk in 2014 de Volkskrant Beeldende Kunst Prijs won, schreef de jury dat er een reëel risico was dat zijn talent zou ‘verdwijnen in het commerciële circuit’. En dat het zo knap was dat hij die verleiding wist te weerstaan. Dat soort commerciële aanbiedingen waren er gewoonweg niet, zegt Kaayk nu. Hij begrijpt wel wat de jury bedoelde: ‘Ik ken mensen die bijvoorbeeld alleen maar aan reclames meewerken, puur uitvoerend.’

Floris Kaayk Beeld Daniel Cohen
Floris KaaykBeeld Daniel Cohen

Hij heeft nu met Next Space Rebels bepaald niet het gevoel dat zijn talent is ‘verdwenen’. ‘Ik en mijn team zijn echt de makers van dit spel. We hadden dat niet gekund zonder commerciële partij. Nou, heel misschien als ik pas net was afgestudeerd en amper geld nodig had om van te leven. Niet nu ik een gezin heb.’ Uiteindelijk moest Kaayk ‘krankzinnig hard’ werken om de releasedatum van de uitgever te halen: ‘Ik heb anderhalf jaar lang meer dan twaalf uur per dag gewerkt. Het werd een soort monster van Frankenstein, het liep totaal uit de hand.’

Kaayk kijkt nu regelmatig naar de spelersstatistieken: ‘Af en toe gaan we omhoog in het algoritme van platform Steam.’ Dankzij de inkomsten hoeft hij niet meteen aan een volgend project te beginnen. Dit jaar wil hij het rustig aan doen. Hij realiseert zich dat het ironisch is dat hij nu zelf ‘slaaf van het algoritme’ is geworden en afhankelijk van grote techbedrijven. ‘Ik ben ook wel kritisch, maar niet zo activistisch als de personages in het spel.’ Er is online ook een forum waar spelers terechtkomen met vragen en opmerkingen: ‘Daar durf ik amper op te kijken, omdat mensen bugs vinden of iets anders om over te klagen.’

Maar al die reacties – het feit dat er bijvoorbeeld op Twitter in het Japans over Next Space Rebels wordt gediscussieerd – geven zeker ook voldoening: ‘Ik heb het gevoel dat ik eindelijk iets heb gemaakt wat mensen graag willen hebben. En ik speel het zelf ook nog steeds. Ik vind het mijn meest geslaagde project tot nu toe.’

En nee, het is écht geen kunstwerk vermomd als spel, zegt Kaayk nogmaals: ‘Het is een game. Maar dan wel een heel eigenzinnige game.’

Next Space Rebels, door Floris Kaayk, met medewerking van onder anderen Tijmen Meijer, Maarten Brouwer en Siuli Ko. Beschikbaar op Steam en Game Pass.

Kaayks favorieten

Hoewel Floris Kaayk geen fervent gamer is – daar heeft hij naar eigen zeggen geen tijd voor – wil hij wel een paar spellen aanraden. Zijn favorieten zijn Dear Esther, Inside, What Remains of Edith Finch en Everything.