soundtrack

Met een mix van klassiek en synthesizers componeerde Vangelis het perfecte geluidsdecor voor de ruimte

Ruimtevaartorganisatie Nasa vroeg synthesizerpionier Vangelis (78) om een soundtrack bij hun missie naar Jupiter. Het juiste geluid vinden bij het onbevattelijke, dat is de Griek toevertrouwd. Hij maakte een weergaloze soundtrack.

null Beeld Isa Grutter
Beeld Isa Grutter

In de ruimte heerst een buitenaardse stilte: een sonisch niets, zonder begin of einde. Geluid, zoals wij dat kunnen registreren, kan zich nu eenmaal niet verplaatsen in het vacuüm tussen de planeten. Dus klinkt zelfs bij een imploderende ster niet eens een bescheiden plopje.

Het is aan ons mensen om het onmetelijke een geluid te geven, en de ruimte is voor musici misschien wel het meest inspirerende landschap om bij te componeren. Want het universum is majestueus en eindeloos, mystiek en spiritueel betoverend. En tegelijkertijd duister en eng, te groot om te bevatten en voor het overgrote deel onbekend terrein. Daar kun je wel wat mee, als componist.

Vangelis

De Griekse synthesizerpionier Vangelis (78) zit al lang met zijn hoofd in de vrije muzikale ruimte. Na een carrière in de pop en de progrock in de jaren zestig en zeventig ging de componist zich toeleggen op soundtracks, en dan het liefst die van de epische soort. Hij gaf geluid aan spraakmakende natuurfilms zoals de Franse documentaire Opéra sauvage uit 1979, over de innige relatie tussen mens en dier.

Vangelis liet de eerste generatie synthesizers het verhaal vertellen, vaak pulserend rond eenvoudige pianomelodieën die je als luisteraar niet meer uit het hoofd kreeg. Hij werd ontdekt door de filmindustrie en werd daarna wereldberoemd met de tijdloze hymne Chariots of Fire, bij het gelijknamige sportdrama uit 1981 van regisseur Hugh Hudson. In de triomfantelijke herkenningsmelodie wist Vangelis het menselijke streven te vangen, de drang om zelfs bij de grootste tegenslag vooruit te komen en het onmogelijke te presteren. En om als eerste over die finish te gaan.

De Griekse componist Vangelis te midden van zijn apparatuur, in januari 1976.  Beeld Getty
De Griekse componist Vangelis te midden van zijn apparatuur, in januari 1976.Beeld Getty

Onder andere vanwege deze muzikale geschiedenis kwam Nasa bij Vangelis terecht, toen de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie een componist zocht voor een historische soundtrack. In 2011 had Nasa de ruimtesonde Juno op de planeet Jupiter afgestuurd. Het met zonnepanelen uitgeruste ruimtevaartuig moest bij de enorme gasreus metingen gaan doen, opdat de mens meer te weten zou komen over de samenstelling van die eigenaardige planeet met dat grote rode oog. Na een reis van vijf jaar kwam Juno in een baan rond Jupiter terecht en seinde hij de eerste metingen door naar de aarde. Ook arriveerden de eerste beelden bij Nasa, opgenomen met een camera aan boord van Juno. Die beelden, vond Nasa, moesten worden voorzien van passende klanken.

Vangelis sloot zich op in zijn synthesizerstudio en ging op zoek naar geluid om het onbevattelijke mee vorm te geven. En twee maanden geleden al werd dat geluid met de mensheid gedeeld, in een overweldigende ruimtevaartclip van Nasa, te vinden op YouTube. In de film van vier minuten, een eerste van vele nog volgende Juno-films, zien we de de ruimtesonde eerst langs de maan Ganymedes scheren en kijken we vanuit de Juno recht in de kraters. De soundtrack van Vangelis laat intussen een cello-achtig synthesizergeluid langs de maan trillen. Dan vliegt de sonde een duistere leegte binnen, totdat heel in de verte de omtrek van Jupiter zichtbaar wordt; donderende pauken, de synthesizercello schiet de hoogte in. De Juno-camera nadert nu de gaswolken van de planeet: die vreemde, door de oerknal geverfde cirkels die doen denken aan de warrige wolkenluchten van Van Gogh. Vangelis laat een donker zoemend basgeluid opkomen.

Bij een vlucht rakelings langs de planeet zie je in de nevelen rond Jupiter zilveren lichtflitsen van gigantische bliksemslagen, als van een goddelijk onweer. De brommende synths van Vangelis klinken nu als de schoepbladen van een helikopter, alsof we straks als toeschouwer het oog van de storm binnengaan. Daarna zwellen de strijkers aan en vliegt de camera voor het eerst langs die starende ogen van Jupiter, een onbeschrijflijk mooi schouwspel. Vervolgens verdwijnt de gasplaneet langzaam in de zwarte onmetelijkheid, en lost ook de soundtrack weer op in het niets.

Vangelis in space

De Griek Vangelis componeerde al eerder ruimtemuziek. In 1993 schreef hij het koorwerk Mythodea, als verklanking van Nasa’s ruimtemissie naar de planeet Mars. Pas in 2001 verscheen het stuk op cd, waarna het werk een plaats kreeg op een website van Nasa over de historische onderneming. In 2016 maakte Vangelis het album Rosetta, over de gelijknamige missie van het European Space Agency (ESA). De componist schreef dat werk nadat hij een naar eigen zeggen zeer inspirerend gesprek had gevoerd met de Nederlandse astronaut André Kuipers, die twee keer in het ruimtestation ISS had verbleven.

Juno to Jupiter

Alle Juno-composities van Vangelis verschenen vorige week op een magistraal album, een eerste volumineus werk in twintig jaar van de Griek, die het al enige tijd wat rustiger aan doet – niet verwonderlijk, gezien zijn leeftijd. Op de plaat Juno to Jupiter hoor je hoe de ruimtesonde gestaag door het universum zoeft op weg naar het onbereikbare, in bijvoorbeeld de track Juno’s Quiet Determination. In de diepste echokamers van het heelal klinkt de galm van een tokkelende synthesizer, naast zuchtende en ademende stemmen. En in Juno Queen of the Gods komt ineens ook de stem van de Roemeense sopraan Angela Gheorghiu aanscheren, over wolken van dramatische strijkers. Het zou kitsch kunnen zijn, als de muziek niet zo weergaloos zou passen bij het onderwerp van deze soundtrack.

null Beeld

Want de mix van zwelgende klassieke muziek met koele synthesizers is het perfecte geluidsdecor voor het wezen van de ruimtevaart. Vangelis laat de klassieke kunst, de geschiedenis, samenkomen met een episch soort futurisme, en dus een verklanking van waartoe de mens in staat is. De lange, zinderende lijnen van de elektronische strijkers tekenen de weg die de mens aflegt, op weg naar het onbekende. En in het fantastische stuk Inside Our Perspectives, een van de mooiste Vangelis-composities van de afgelopen decennia, hoor je de opmars van de mens naar dat onbereikbare: een trage, donkere cadans van een bassende synthesizer bij triomfantelijke klarinetjes die dapper koers zetten naar het onbekende.

In het tekstboekje bij het album schrijft Vangelis dat de ruimtevaart niet alleen een toonbeeld is van menselijk vernuft, maar dat in de uitgestrektheid van het universum ook onze hoop en toekomst besloten liggen. In het slotstuk In Serenitatum laat hij zachte stemmen op donkere geluidsgolven langzaam wegsterven, bij een vredige berusting over het lot van de mens. Het is alsof de oneindigheid van de kosmos wordt gekoppeld aan de eindigheid van de mens, maar wie weet ook aan een soort eeuwig universeel bewustzijn.

Dune

Vorige week verscheen een andere ruimtesoundtrack, van een heel andere orde maar met eenzelfde futuristisch perspectief. De Duitse soundtrackcomponist Hans Zimmer schreef de score voor de verbluffende sciencefictionfilm Dune van regisseur Dennis Villeneuve, en ook hierin trekken strijkers en koorstemmen op naast obscuur gonzende synthesizers en donderende percussie. De trillende en lispelende orkestklanken in dit werk doen soms denken aan dat van de componist György Ligeti, wiens muziek werd gebruikt bij het meesterwerk 2001: A Space Odyssey van Stanley Kubrick. De herkomst van het geluid klinkt vertrouwd, maar het samenspel is vervreemdend, alsof je erbij in het gezicht van het onverklaarbare staart.

null Beeld

Eenzelfde effect heeft de Juno-muziek van Vangelis. De componist maakte voor zijn soundtrack gebruik van geluiden uit de ruimtesonde, die bijna 650 miljoen kilometer aflegden voor ze via Nasa in zijn synthesizerstudio terechtkwamen. De zacht bliepende radiosignalen in stukken als Out of Space klinken kalm en sereen. Maar tegelijkertijd hoor je iets wat eigenlijk niet kan en wat het menselijke bevattingsvermogen mijlenver te boven gaat. En precies dat maakt deze muziek zo indrukwekkend angstaanjagend en geruststellend tegelijk.

Vangelis, Juno to Jupiter (verkrijgbaar op cd en vinyl). Decca/Universal.

Hans Zimmer, Dune: Original Motion Picture Soundtrack. Watertower ­Music.

Ruimtehits

In de ruimte is geen geluid, maar de Nasa pleegt astronauten dagelijks wakker te maken met muziek. Ruimtevaarders van bijvoorbeeld de Apollo 10-missie werden gewekt bij het nummer Come Fly with Me van Frank Sinatra. Astronauten die op het punt staan huiswaarts te keren, krijgen al jaren het lied Going Back to Houston van Dean Martin te horen. Ook Rocket Man van Elton John is een ruimtehit.

Meer over