InterviewJantien de Bruin

Met een fotoproject zoekt kunstenaar Jantien de Bruin herinneringen aan haar overleden zus

Dankzij een fotoboek en een tentoonstelling, getiteld Sister Love, kan De Bruin eindelijk ‘het verdriet laten binnenkomen’.

Foto uit Sister Love. Beeld Jantien de Bruin
Foto uit Sister Love.Beeld Jantien de Bruin

‘Lieve grote zus,

Hoe gaat het nu met je?
Ik hoop dat het stil is, 
daarboven,
waar jij uitkijkt van grote hoogte.’

In 2015 overleed de zus van kunstenaar Jantien de Bruin door zelfdoding. Kunst leek in de rouw ver weg, zegt De Bruin: ‘Iemand zei kort na haar overlijden: daar ga je vast iets mee doen. Daar was ik nog helemaal niet aan toe.’ Nu, iets meer dan vijf jaar later, presenteert ze alsnog een ode aan haar zus in het nieuwe Haarlemse Museum van de Geest en het boek Sister Love. Op de binnenzijde van de oudroze kaft staat ‘Sister Love is een boek dat er eigenlijk niet had moeten zijn.’

Ruim een jaar na het overlijden van haar zus besloot De Bruin (49) een week lang alleen naar Zwitserland te gaan om te zoeken naar gedeelde jeugdherinneringen. Het gezin woonde er vijf jaar lang toen Maud en Jantien klein waren. De Bruins vader startte daar een bedrijf, het huis van vroeger bleef in de familie. Bij dat huis maakte De Bruin foto’s van de bergen en verzamelde zij bloemen. Die week in Zwitserland luidde het begin in van een fotografische zoektocht die meer dan twee jaar zou duren.

De Bruin greep als vanzelf terug op jeugdfoto’s: ‘Ik denk dat ik zocht naar iets oorspronkelijks, naar troostrijke herinneringen. Naar iets wat ons verbond, wat we hadden gedeeld.’ Haar zus was jarenlang depressief, het contact was daardoor verstoord geraakt. ‘Soms miste ik haar heel erg als ik met de oude foto’s bezig was. Het verdriet is er nog. Af en toe komt het wel wat meer binnen, maar de nare herinneringen zijn nu niet meer op de voorgrond.’

De liefde tussen zussen speelt al veel langer een rol in het oeuvre van de fotograaf en filmmaker. Zo maakte ze een ontroerende documentaire over haar buurvrouwen: drie hoogbejaarde zussen en hun mantelzorger. In 2015 kon De Bruin voor het project PS Camera tijdelijk gebruikmaken van de oude analoge fotocamera van de jong overleden fotograaf Esther Kroon (1966-1992). De Bruin besloot om de drie zussen van Kroon op te zoeken om ‘met hen terug te kijken op de tragedie die hun leven heeft veranderd’.

‘Dat is wel bijzonder ja,’ zegt De Bruin nu, ‘kennelijk was ik al met het onderwerp bezig voordat mijn zus overleed. Ik heb zelfs al veel langer geleden een project over zelfdoding in Japan gedaan. Soms ben je iets aan het doen en valt het later allemaal op zijn plek.’ Ze beschrijft hoe ze zich tijdens het filmen kon identificeren met de rouwende zussen van Esther Kroon: ‘Het ging toen heel slecht met mijn zus, ik was haar eigenlijk al kwijtgeraakt. Ik voelde het verlies al.’

Echt afscheid heeft De Bruin uiteindelijk niet kunnen nemen: ‘Mijn zus had geen afscheidsbrief geschreven, we hebben ook geen gesprek meer kunnen voeren.’ De brieven die nu onderdeel uitmaken van haar project schreef ze zelf. ‘Het was voor mij een manier om controle te krijgen over de situatie waar ik geen controle over had gehad.’

Lieve kleine zus,

Dank je voor je brief. 

Het spijt mij dat ik jullie heb verlaten
en geen afscheid heb genomen.’

Er waren in de jaren dat De Bruin aan het project werkte ook twijfels: ‘Een aantal keer vloog het me echt aan en dacht ik: ‘O jee, wat ben ik aan het doen? Vooral omdat ik zulke persoonlijke herinneringen deel. Zou mijn zus dit oké hebben gevonden?’ 

Op 24 november 2020 werd het Museum van de Geest geopend door Koningin Máxima. De Bruin was een van de geselecteerde kunstenaars die haar te woord mocht staan. Het protocol schreef voor dat de kunstenaar tijdens de rondgang van de majesteit in de museumzaal moest wachten. ‘Ik mocht niet meer rondlopen. Een uur lang heb ik daar gezeten.’ Dat uur keek ze naar de foto’s, de video’s de en objecten die ze tentoon heeft gesteld: ‘En toen dacht ik: het klopt zo. Alles zit er in.’

Uiteindelijk sprak De Bruin de koningin een paar minuten alleen, de museumdirecteur liet hen, de cameraploeg ging weg. Máxima verloor in 2018 haar jongere zus aan zelfdoding. ‘Het was speciaal om dat moment samen te hebben. Ik denk dat het de koningin wel raakte.’ De Bruin hoopt dat haar project ‘dat er eigenlijk niet had moeten zijn’ ook troost kan bieden aan andere nabestaanden.

‘In het missen leef jij voort.
Jij en ik.
Ik en jij,
Nog samen in herinneringen en oude foto’s.’

Teksten bij de foto's 

Gedroogde bloemen

‘Deze bloemen plukte ik toen ik in 2016 terugging naar Zwitserland. Ze groeiden rondom het huis waar we woonden. We waren vroeger ook altijd bloemen aan het plukken in de bloemenweides. Ik heb de bloemen gedroogd en een jaar later gefotografeerd.’

null Beeld Jantien de Bruin
Beeld Jantien de Bruin

Het zonnen

‘Toen ik de oude fotoalbums bekeek begonnen bepaalde houdingen mij op te vallen en dingen waar ik nooit over na had gedacht. Heel apart. Mijn moeder kleedde ons bijvoorbeeld vaak hetzelfde of in de kleuren roze en blauw. Als we op vakantie gingen dan gingen we naar een hotel en lagen bij het zwembad. Zonnen hoorde erbij, deze foto’s maakte mijn moeder.’

null Beeld Jantien de Bruin
Beeld Jantien de Bruin

Geposeerd

‘Vroeger had je in de Bijenkorf in Arnhem een fotostudio waarin je verkleed op de foto kon. Daar liet mijn moeder deze foto’s van ons maken. Ze hangen bij mij thuis bij het toilet: twee van die ovalen fotootjes. Ik heb zitten spelen met hoe ik ze in het boek wilde, bijvoorbeeld eentje staand, eentje liggend. Ik had ons eerst helemaal erop maar dan zie je dat mijn zus bozig keek, dat vond ik niet van toegevoegde waarde. Het is natuurlijk heel sturend hoe ik de foto’s presenteer, maar je kunt de situatie daarmee ook achteraf verdraaien.’

null Beeld Jantien de Bruin
Beeld Jantien de Bruin

Haarborstel

‘Kort na het overlijden van mijn zus stond ik in haar badkamer met een grote tas vol toiletartikelen, ze had heel veel en ook haarborstels. Het zat me dwars om die zomaar weg te gooien, er zaten nog haren van haar in. Toen heb ik een soort ritueel bedacht, de haren heb ik verbrand. Tijdens de begrafenis ging alles nog een beetje langs me heen. Dit was mijn eigen manier van afscheid nemen. De borstel is nu te zien in de kunstinstallatie in het Museum van de Geest. Het bakje met as heb ik thuis.’

null Beeld Jantien de Bruin
Beeld Jantien de Bruin

Sister Love is - als de musea binnenkort heropenen - te zien in het Museum van de Geest in Haarlem. In het museum wordt de bezoeker uitgenodigd een ‘zoektocht naar de geest’ te ondernemen, langs persoonlijke verhalen, kunstwerken en de geschiedenis van de psychiatrie. 

null Beeld Jantien de Bruin
Beeld Jantien de Bruin

Jantien de Bruin: Sister LoveOntwerp Suze Swarte.

Eigen uitgave jantiendebruin.nl; 122 pagina’s; € 38; , oplage 500.

Sister Love is permanent te zien in Museum van de Geest in Haarlem museumvandegeest.nl

Degenen die na het lezen van dit verhaal psychische hulp zoeken, kunnen terecht bij Mind Korrelatie via mindkorrelatie.nl, of op 113.nl en telefoonnumer 0800-0113.

Meer over