INTERVIEW

Meesterwerk Heimat nu in haarscherp breedbeeld

Miljoenen kijkers trok Heimat 1 in de jaren tachtig, de film van Edgar Reitz over Duitsland in de 20ste eeuw. Na grondige restauratie is het meesterwerk nu eindelijk te zien zoals Reitz het voor zich zag. De regisseur over zijn favoriete scènes.

Edgar Reitz: 'Het verhaal van de bloemen strooiende piloot - in werkelijkheid was het een man die bloemen naar zijn moeder gooide - keert steeds terug in mijn films. Het raakt me omdat het zo symbolisch is.' Beeld
Edgar Reitz: 'Het verhaal van de bloemen strooiende piloot - in werkelijkheid was het een man die bloemen naar zijn moeder gooide - keert steeds terug in mijn films. Het raakt me omdat het zo symbolisch is.'Beeld

De hernieuwde kennismaking met een meesterwerk, zo voelt de digitale restauratie van Heimat 1 (1984). Het monumentale eerste deel uit Edgar Reitz' filmtrilogie, dat een vogelvlucht door de 20ste-eeuwse Duitse geschiedenis maakt aan de hand van de bewoners van het fictieve dorpje Schabbach, verkeerde tot voor kort in belabberde toestand. De filmkopieën waren versleten, de dvd's zo ondermaats dat je moeilijk kon begrijpen waarom de oorspronkelijk als serie uitgebrachte film destijds miljoenen kijkers trok.

Dankzij het minutieuze opknapwerk kan de wijd vertakkende familiekroniek nu worden ervaren zoals Reitz het altijd wilde. Niet in het ouderwetse vierkante televisieformaat, maar in haarscherp breedbeeld. En dan zijn er ook nog de kleuren, die telkens fijnzinnig door het zwart-wit breken. V vroeg de inmiddels 83-jarige Reitz enkele van zijn favoriete scènes toe te lichten.

1919. Aan het einde van de Eerste Wereldoorlog keert soldaat Paul Simon terug naar zijn familie in Schabbach.

'Mijn hoofdrolspelers kwamen niet uit de Hunsrück, het laaggebergte in Rijnland-Palts waar Heimat zich afspeelt. Om ze het dialect te leren en ze zich te doen vereenzelvigen met het leven in de streek, hebben we ze bij de lokale bevolking ondergebracht. Michael Lesch, die de jonge versie van smidszoon Paul speelde, logeerde drie maanden bij een boerenfamilie. Bovendien ging hij in de leer bij de man die zijn vader speelde, een echte smid. Daarom oogt het overtuigend wanneer Paul bijspringt als hij zijn vader aan het werk ziet.

'Oorspronkelijk zou Heimat 1 geheel in zwart-wit worden opgenomen. Maar toen we in de openingsscène bij de smidse belandden, meende Gernot Roll, mijn cameraman, dat het gehamer van de smid in kleur krachtiger zou worden, fysieker. Dat klopte, dus pasten we onze opzet aan. Als we merkten dat zwart-wit gevoelsmatig tekortschoot, schakelden we over op kleur. Destijds was het onmogelijk om kleur enkel in details toe te voegen - alleen de vonken op het aambeeld geel, bijvoorbeeld. Met de huidige technieken ging mijn wens alsnog in vervulling.'

null Beeld
Beeld

Heimat 1, uitgebracht in zeven delen, is vanaf vandaag te zien in 30 zalen. Voor data en aanvangstijden zie eyefilm.nl/heimat

1923. De familiepicknick in de ruïnes van Burcht Baldenau.

'Deze scène is me dierbaar omdat ik als kind vaak bij die ruïne heb gespeeld. Ik heb er ook zelf een familie-picknick meegemaakt, maar als ik daar nu aan terugdenk, schuift de film er als het ware overheen. Wanneer je de sporen van je jeugd volgt en op de plekken van toen een nieuw verhaal schept, vervaagt al snel het onderscheid tussen wat waar is en wat verzonnen.

'Dat laatste geldt niet alleen voor mij. Het gigantische succes van Heimat maakte van de Hunsrück een toeristische trekpleister en verleende de plek zodoende een heel nieuwe identiteit. De dorpen waar we draaiden, verkopen zichzelf tegenwoordig als het echte Schabbach. In een ervan staan nog steeds de grafstenen die wij destijds maakten voor onze met de jaren overleden personages. De toeristen gaan daar doodleuk zitten bidden, alsof Paul en Maria en Eduard echt hebben bestaan.'

null Beeld
Beeld

1938. Maria Simon tekent krullende haarlokken op de spiegel.

'Mijn moeder was naar de bioscoop geweest. In de film die ze had gezien, draagt superster Zarah Leander haar haar in krullende lokken op haar wangen. Thuis deed mijn moeder dat na, maar enkel binnenskamers. Iets van die verlegenheid tref je in Heimat aan bij Maria, nadat ze samen met schoonzus Pauline dezelfde film heeft gezien. Ze willen óók die krullen hebben, maar Maria is te schuchter om met haar haar aan de slag te gaan. Dus tekent ze de lokken met lippenstift op de spiegel en gaat ze zo zitten dat ze in haar spiegelbeeld op haar wangen vallen.

'De scène gaat ook over een bijzonder effect: dat je een film gaat imiteren. De fictie van de film keert in de werkelijkheid terug. Iets wat met Heimat volop is gebeurd.

'Onlangs waagde ik me weer in de Hunsrück. In een café sprak een vrouw me aan. 'Daar zit Horst', zei ze, terwijl ze naar een man wees. 'Welke Horst?', vroeg ik. 'Horst, die in Heimat als kind de 48 staten van Amerika opnoemt.' Bleek haar man, die ook Horst heette, iedereen wijs te maken dat hij de echte Horst was. 'Maar mevrouw, de Horst uit mijn film is gesneuveld in de oorlog', zei ik. Maakte geen indruk. 'Dat is uw creatieve vrijheid', zei ze.'

null Beeld
Beeld

1943. Ernst Simon strooit vanuit zijn vliegtuig bloemen over het dorp.

'Deze scène speelt zich af nadat Martha in Schabbach op afstand is getrouwd met de aan het Russische front gemobiliseerde Anton, iets wat tijdens de oorlog echt gebeurde, via een zogenoemde Ferntrauung. Ter ere van het huwelijk vliegt Antons broer Ernst, die bij de Luftwaffe in dienst is, over het dorp en gooit een bos bloemen naar beneden.

Het verhaal van de bloemen strooiende piloot - in werkelijkheid was het een man die bloemen naar zijn moeder gooide - keert steeds terug in mijn films. Het raakt me omdat het zo symbolisch is. Mensen die geworteld zijn in een bepaalde streek, die met een landschap zijn vergroeid en dat landschap toch willen verlaten: denkend over dat contrast, kom ik telkens uit bij de droom om te kunnen vliegen. Om werkelijk weg te komen. Want dat is het thema van Heimat: weggaan, steeds weer weggaan.'

Familiekroniek

Heimat werd voor het eerst op televisie uitgezonden in 1984, in elf delen. Het gigantische succes maakte de weg vrij naar het filmtheater; de 890 minuten durende bioscoopversie verdeelt de familiekroniek over zeven hoofdstukken. Het is die versie die gedurende vijf jaar door Reitz en zijn team digitaal werd gerestaureerd en vorige maand, voorafgaand aan de nieuwe bioscooprelease, op blu-ray en dvd verscheen. Ook Die zweite Heimat (1993) en Heimat 3 (2004) zullen in de nabije toekomst verschijnen in gerestaureerd formaat, belooft Reitz (foto links, EPA).

null Beeld epa
Beeld epa
Meer over