InterviewIFFR-directie

Meermaals getroffen filmfestival van Rotterdam: ‘Je vernietigt festivals met plotse en onverwachte restricties, kom met een langetermijnstrategie’

Marjan van der Haar en Vanja Kaludjercic, respectievelijk zakelijk en artistiek directeur van het Internationaal Film Festival Rotterdam. Beeld Andreas Terlaak/Lumen
Marjan van der Haar en Vanja Kaludjercic, respectievelijk zakelijk en artistiek directeur van het Internationaal Film Festival Rotterdam.Beeld Andreas Terlaak/Lumen

Vanja Kaludjercic en Marjan van der Haar, de tweekoppige directie van het International Film Festival Rotterdam, over de tumultueuze aanloop naar de 51ste editie van het IFFR.

Bor Beekman

‘Drie keer is wel genoeg, toch?’

Vanja Kaludjercic (39) lacht, maar heel vrolijk, of zeker van haar zaak, klinkt de artistiek directeur van het International Film Festival Rotterdam (IFFR) niet. Geen ander filmfestival werd zo vaak getroffen door de virusgolven en lockdowns als IFFR, dat kun je veilig stellen. In 2021 werd de 50-jarige jubileumeditie handig opgesplitst in een onlinedeel in januari en een zomers deel in juni, in de hoop dat de zalen dan wél weer toegankelijk waren; helaas rolde de coronagolf verder dan verwacht. De grote twee onder de filmfestivals, Cannes (voor één keer van mei naar juli getild) en Venetië, gingen vervolgens wel door, in vol ornaat.

In Rotterdam krabbelde men op: de revanche-editie van deze maand met driehonderd titels en een keur aan gasten werd in de steigers gezet, in december aangekondigd en korte tijd later afgeblazen. Wéér werd IFFR vol op de kin getroffen door een lockdown: alleen het onlineprogramma kan doorgaan.

Extra zuur is het dat het filmfestival van Berlijn, de andere grote, winterse concurrent, een paar dagen na Rotterdam wel fysiek zal plaatsvinden, vanaf 10 februari. Met echte (halfvolle) zalen, galapremières en voorname gasten.

Geen Volkskrantdag bij IFFR, wel lezerskorting en vrijkaarten
De fysieke Volkskrantdag kan ook dit jaar weer niet plaatsvinden, vanwege het welbekende virus. Wel krijgen de lezers korting op enkele speciaal door de Volkskrantredactie geselecteerde en aanbevolen films uit de onlineselectie. Ook is er een winactie waarbij 40 vrijkaarten worden verloot.

De laatste donderdag van het festival (6 februari) vertoont IFFR een ‘surprisefilm’, waarvan de titel vooraf niet mag worden onthuld. Maar wij – de filmredactie – adviseren: ga deze surprisefilm zéker zien. Als de zalen openen, zal IFFR in het laatste festivalweekend wel nog het nieuwe drama Along the Way van Mijke de Jong in de bioscoop vertonen in meerdere zalen.

Kaludjercic ontvangt in een kantoortje in het IFFR-hoofdkwartier, zakelijk directeur Marjan van der Haar (57) schuift aan, op veilige afstand. De mondkapjes gaan pas af bij het zitten, de balkondeur is opengezet voor ventilatie: nú covid oplopen, een week voor het festival, zou zeer onhandig zijn. Ook zo’n digitale editie vereist sturing op locatie, bijvoorbeeld in de studio in het festivalcentrum De Doelen, waar liveverbindingen met filmmakers worden opgezet.

Niet de sluiting en lockdown op zichzelf, maar de grillige wijze waarop de overheid restricties bedenkt en aankondigt, zit de IFFR-top dwars. ‘Waar we het meest verbaasd over waren’, zegt Kaludjercic, ‘is die vijf-uurregel.’

Dat was eind november: culturele instellingen hoefden toen alleen in de avond te sluiten, had men bedacht.

Van der Haar: ‘Een konijn uit de hoge hoed.’

Kaludjercic: ‘Ineens zaten we met allerlei vragen. Hoe kun je een festival organiseren dat om vijf stopt? Hoe vier je gala’s, wereldpremières? Hoe pas je de films in? Hoeveel mensen nodig je uit? Je kúnt een internationaal festival van deze schaal niet zomaar even een andere kant op sturen. En wij hebben heus geleerd van afgelopen jaar. We waren voorbereid, werkten al met gevarieerde scenario’s: minder volle zalen, een deel online aanbieden. Maar dit... het deed ons beseffen dat er altijd, zomaar uit het niets, wéér een nieuwe restrictie kan worden aangekondigd. Eentje waar je nooit aan had gedacht. Alsof je bijna over de streep bent, waarop iemand zegt: nee, je moet de marathon nog eens lopen, alleen nu in een hoger tempo.

‘Maar we dachten ook: goed, dan moet het zo. Dus we hebben keihard gewerkt, met alle medewerkers, om de boel om te gooien. En we kregen het redelijk voor elkaar: absoluut niet IFFR zoals we het kennen, maar nog wel een festival.’

null Beeld Maarten Huizing
Beeld Maarten Huizing

De IFFR-kantooreditie, klaar om vijf uur.

Kaludjercic glimlacht. ‘Een nuchter festival.’

Van der Haar: ‘Voor grote culturele ondernemingen is dit niet werkbaar. Je vernietigt festivals met zulke plotse en onverwachte wendingen, zoals zo’n avondklok. Onze oproep aan de overheid is: kom met een langetermijnstrategie.’

En toen werd vrijdag 18 december alsnog een hele lockdown afgekondigd. IFFR had nog een weekend over om te beslissen over de huidige festivaleditie.

Kaludjercic: ‘Dat was het moeilijkste besluit. Hoeveel risico kun je nemen als organisatie? We hebben het over tweeduizend gasten en zo’n duizend mensen aan betaald personeel en vrijwilligers: die logistiek kon niet wachten. We willen er zijn voor het publiek en de filmmakers, dat is het belangrijkste. Maar hoe kun je dat waarborgen? We kozen voor een online-editie. We hadden geen enkel zicht op wat er tijdens de volgende persconferentie zou worden afgekondigd, op 14 januari. Het vertrouwen was weg.’

Veel titels vielen terstond af: lang niet alles kan of mag zomaar online worden vertoond. Daar gaan contractonderhandelingen aan vooraf, soms met allerlei partijen. En veel filmmakers (en hun distributeurs) wensen eerst uit te gaan in de zalen, die buiten Nederland overal in Europa wel open zijn. Ook de al aangekondigde wereldpremière van een nieuwe, in opdracht van IFFR vervaardigde filminstallatie van Oscar- en Turner Prize-winnaar Steve McQueen kon niet worden getoond: zonder internationale pers en een fysiek aanwezig publiek had dat geen zin. McQueens project (Sunshine State) komt ooit nog wel naar Rotterdam, maar zal eerst in Milaan te zien zijn.

En nu zul je zien dat de theaters woensdag weer opengaan, precies op de dag dat de digitale IFFR-editie aanvangt. Een nachtmerrie?

Kaludjercic: ‘Natuurlijk willen wij ook dat de theaters heropenen, dat bioscoophouders hun werk weer kunnen doen, dat de distributeurs hun films kunnen vertonen en dat het publiek weer kan genieten in de zalen. Maar de bijsmaak voor IFFR is bitter, ja.’

Van der Haar: ‘Het zou ons beter uitkomen als de heropening net na het festival is. Dan zitten de mensen nog even thuis en kunnen ze onze prachtige onlineselectie kijken. Maar ja, voor de hele cultuursector hopen wij ook op heropening. Het is zo hard nodig.’

Is het mogelijk om dan tóch wat IFFR-titels in de zalen te vertonen?

Kaludjercic: ‘Dat is een optie. Maar dan gaat het om een paar titels, een symbolisch gebaar. Een festival bestaat ook door de wijze waarop je de films presenteert: gelijkwaardig, als collectief. Om nu een paar titels te vertonen in de bioscoop, dat komt niet in de buurt van wat wij doen. Het zou nog niet een schaduw zijn van IFFR.’

Van der Haar: ‘Maar we zullen de mogelijkheid bekijken. En dan moeten we wéér terug naar de rechthebbenden van films, want die moeten dan toestemming geven.’

Kaludjercic: ‘En het onlinefestival is ondertussen óók een enorme operatie. Er zijn digitale persconferenties, nagesprekken met filmmakers en bijeenkomsten voor filmprofessionals. Een enorme berg aan onlineoptredens.’

Van der Haar: ‘Mensen denken: o, de bioscopen zijn weer open, doe er een film in! Maar het zal een enorm gevecht zijn, in die bioscopen: er staan zo veel titels te wachten.’

Kaludjercic: ‘Het wordt een veldslag.’

Van der Haar: ‘En vergeet niet: terwijl wij hier spreken is die heropening nog steeds hypothetisch. Misschien mogen de zalen slechts open tot acht uur, weer een optie zonder perspectief voor de culturele sector. We wéten het niet, in afwachting van de persconferentie dinsdagavond. En juist dat maakt het zo moeilijk. Zo draai je de sector de nek om.’

Kaludjercic: ‘We kunnen filmmakers ook niet aan het lijntje houden. Voor de toekomst van IFFR is het van groot belang dat zij weten waar ze aan toe zijn als ze met Rotterdam afspraken maken.’

Mogelijk is de winter door covid voortaan minder geschikt voor grote internationale festivals. Wat betekent dat voor IFFR?

Kaludjercic: ‘We hadden pech, drie keer op rij. Maar een keer daarvan was in de zomer, toen er dus ook een lockdown was. Dus zo simpel is het niet. Er zijn goede redenen waarom zowel Berlijn als Rotterdam ooit naar de wintermaanden schoof: het nam de druk van Cannes en Venetië weg, dat pakte goed uit. De winter past bij ons. Maar de kalender is wel iets waar we over moeten nadenken.’

Van der Haar: ‘Nog een editie in lockdown zou de armslag van IFFR echt verminderen. Dat is gevaarlijk.’

Kaludjercic: ‘Het kan ook zo zijn dat filmmakers straks liever kiezen voor een zomerfestival, omdat ze dan meer kans hebben om hun film op groot doek te vertonen. Dat kan IFFR schade berokkenen.’

Van der Haar: ‘We verliezen nu twee jaar aaneen 2 miljoen euro aan inkomsten. We geven minder geld uit, zijn nog steeds in staat een festival op te zetten binnen ons budget, maar zonder steun van de overheid had dat niet gekund. Die steun is fijn en noodzakelijk, maar uiteindelijk slechts tijdelijk. We hebben garanties nodig voor de langere termijn: de zekerheid dat eventuele restricties de juiste zijn en ook tijdig worden besproken met de culturele instellingen. Ik hoop dat we snel met de nieuwe minister en staatssecretaris om de tafel kunnen gaan. Niet alleen met de filmfestivals, maar ook met theater- en muziekfestivals. Festivals vormen ook de plek waar talent zich kan ontwikkelen. Het is vruchtbare grond. De eerste film van Bong Joon-ho, de regisseur van Parasite, is ook hier vertoond.’

Wat stemt wel vrolijk bij deze online-editie?

Kaludjercic: ‘Wat er te zien is, is wel écht IFFR! De openingsfilm van Amanda Kramer, dat is rock-’n-roll, iets avontuurlijks. Er valt ook dit jaar veel te ontdekken.’

Van der Haar: ‘En het zijn 54 films. Als je je best doet, kun je voor het eerst sinds 1978, toen de selectie nog niet zo groot was, ook echt álle films zien.’

International Film Festival Rotterdam (IFFR)

Woensdag 26/1 t/m zondag 6 februari op iffr.com.

De (voorlopig) onzichtbare Tiger-competitie

Hij is er wel, en toch ook weer niet, voor het publiek althans: de Rotterdamse Tiger-competitie. Ook deze (online) editie dingen 14 internationale films van nog niet al te ervaren filmmakers (met hun eerste, tweede of derde film) mee naar de awards. De jury is al in bespreking en de internationale pers mag meekijken, maar de films zullen pas later dit jaar binnen een speciaal programma in de Nederlandse bioscoop worden getoond. Er is één Nederlandse film in de speelfilmcategorie: Het mes van Sam de Jong.

Meer over