Profiel

Mediaburgemeester Aboutaleb weet precies uit welke hoek de wind waait

Hoe Ahmed Aboutaleb, woensdag onderwerp van een documentaire op tv, meesterlijk de media bewerkt: kenners over de werkwijze van de burgemeester van Rotterdam.

null Beeld ANP
Beeld ANP

'Hij knalde van trots bijna het beeld uit.' Denkend aan ­Ahmed Aboutaleb ziet Rob Oudkerk meteen de scène op de stoep voor het Witte Huis voor zich, op 17 februari. 'Daar stond een man die had bereikt wat hij wilde.'

Het was het moment van glorie van de burgemeester van Rotterdam, een daverende triomf op zijn jeugd in ­armoede in Marokko en de daaropvolgende strijd in Den Haag. President Obama had hem persoonlijk geïnviteerd om in Washington een conferentie over de aanpak van radicalisme en gewelddadig extremisme bij te wonen. Aboutaleb glansde. Oudkerk: 'En ­terecht! Hoe vaak word je door president Obama uitgenodigd om te ­komen vertellen hoe het zit?'

In 2014 werd Ahmed Aboutaleb door het weekblad Elsevier gekozen tot Nederlander van het jaar, in 2015 brak hij door de grenzen. Hij werd een geliefd doelwit van internationale media. Zijn krachtige (en contro­versiële) uitspraken na de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo in januari en de bloedbaden in Parijs vorige maand werden wijd verspreid, niet in de laatste plaats vanwege zijn unieke positie: de enige moslimburgemeester van een grote Europese stad.

Het jaar van de internationale doorbraak van Aboutaleb is vastgelegd door journalist Frénk van der Linden en regisseur Piet de Blaauw. Voor de documentaire De twee gezichten van Ahmed Aboutaleb, vanavond om 21.10 uur op NPO 2, werd de burgemeester gevolgd sinds de moorden bij Charlie Hebdo.

Van der Linden en De Blaauw richtten zich vooral op de (grote) spanningen tussen enerzijds het privéleven en het geloof van Aboutaleb, en anderzijds zijn publieke rol als burgemeester én zijn ambities. De bijvangst is een krachtig beeld van een handige mediapersoonlijkheid; een mediaburgemeester.

Mediakringen

De Volkskrant zette voor dit verhaal een volgende stap en sprak diverse journalisten en waarnemers. De conclusie is eensluidend: Aboutaleb weet ontegenzeglijk hoe hij de media kan gebruiken en slaagt er wonderwel in het gewenste imago te creëren.

Dat vereist talent. De ervaring deed Aboutaleb voor een deel op in de jaren die aan zijn bestuurlijke loopbaan voorafgingen. Na zijn opleiding aan de hts werkte hij als (radio)verslaggever voor Veronica, de NOS en RTL Nieuws. Nadien verkeerde hij in mediakringen als voorlichter op het ministerie van WVC.

Als gast in Zomergasten, het avondvullende VPRO-programma, beleefde hij afgelopen zomer een hoogtepunt, ondanks kritiek dat hij zijn rol tot in de kleinste details had ingestudeerd.

Zomergasten

Rob Oudkerk was een van de kijkers. Als wethouder in Amsterdam zette hij in 2002 de bestuurlijke loopbaan van Aboutaleb in gang door hem te strikken voor een baan als ambtenaar. Ongewild gaf hij zijn carrière twee jaar later een nog sterkere impuls.

Toen Oudkerk na prostituee­bezoek het veld moest ruimen, volgde Aboutaleb hem op als wet­houder. Wat Oudkerk destijds onmiddellijk opviel: 'Hij wilde een plek in de schijnwerpers. Dat zie ik nog steeds terug. Hij steekt niet onder stoelen of banken dat hij wordt gedreven door ijdelheid. Het is een factor van zijn succes. Het is niet per definitie slecht, en ook niet ongewoon. Ik was als politicus niet anders.'

Over het optreden van Aboutaleb in Zomergasten heeft Oudkerk gemengde gevoelens. Het eerste deel, waarin Aboutaleb zijn politieke opvattingen tentoonspreidde en maatschappelijke kwesties behandelde, beoordeelde hij als buitengewoon goed. 'Inhoudelijk en strategisch is hij van eenzame klasse.'

Aboutaleb aan tafel bij Zomergasten Beeld
Aboutaleb aan tafel bij ZomergastenBeeld

In het tweede deel sprak Aboutaleb vooral over zichzelf. 'In zo'n uurtje Ahmed verliest hij aanmerkelijk aan kracht.' Zijn privéleven is ook niet zijn favoriete gespreksthema. Over wat hij 'mijn domein' noemt, zijn gezin en familierelaties, wil hij ook in de tv-documentaire nauwelijks iets kwijt.

Des te opmerkelijker is het dat er een groot familiegeheim wordt prijsgegeven: de zelfmoord van een zus. Net zo opvallend is het dat Aboutaleb, de vaandeldrager van de integratie, zich ertegen verzet dat zijn kinderen liefdesrelaties aangaan met niet-islamitische partners.

Talkshow

Elke week komen er op het gemeentehuis in Rotterdam gemiddeld twee interviewverzoeken binnen van internationale media. Het media­beleid van Aboutaleb is 'terughoudend', zegt een woordvoerder. De meeste uitnodigingen van Nederlandse talkshows legt hij naast zich neer: 'Het kost veel tijd. Hij wil liever in de stad zijn dan aan ­tafel van een talkshow.'

Nieuwsgerelateerde programma's genieten de voorkeur: het NOS Journaal, RTL Nieuws, Nieuwsuur, RTV Rijnmond. De woordvoerder schat dat 90 procent van de verzoeken van nationale en internationale media niet wordt gehonoreerd.

Aboutaleb-watcher Mark Hoogstad herkent dat beeld. Hij is sinds 2007 volger van de Rotterdamse politiek, eerst voor NRC Handelsblad, sinds 2012 voor het Algemeen Dagblad.

'Hij is heel kieskeurig bij de behandeling van media-aanvragen. Ook buitenlandse media houdt hij op afstand, hij laat Le Monde gerust buiten staan. Als hij de grote Ahmed Aboutaleb-show zou willen opvoeren, zou hij veel meer interviews geven en zichzelf bij Paul Witteman aanbieden om op zondag aan te schuiven in Buitenhof.'

Justus Cooiman, sinds 2010 politiek verslaggever van RTV Rijnmond en maker van een persoonlijke documentaire over Aboutaleb in 2013: 'Hij is in Hilversum nog een stukje populairder dan bij ons. Landelijk is alles wat hij zegt nieuws.'

null Beeld ANP
Beeld ANP

Charlie Hebdo

Na zijn bezoek aan het Witte Huis in februari steeg de internationale belangstelling voor Aboutaleb 'explosief', volgens de woordvoerder van de burgemeester. Eerder had een ambtsgenoot, Boris Johnson van Londen, de schijnwerpers al op hem gezet.

Mijn held, noemde Johnson hem in The Telegraph, 'de man die de spijker op zijn kop sloeg.' Later werd in de media vaak gesuggereerd dat Aboutaleb daar zijn uitnodiging van president Obama aan te danken had. Dat klopt niet, hij kreeg de invitatie al maanden eerder.

Johnson reageerde op de opzienbarende woorden van Aboutaleb in Nieuwsuur na de aanval bij Charlie Hebdo: 'Als je het niet ziet zitten dat humoristen een krantje maken, ja mag ik het zo zeggen? Rot toch op!' Aboutaleb manifesteerde zich volgens Johnson daarmee als niets minder dan een representant van de Verlichting, een nazaat van Voltaire.

Aboutaleb deed zijn uitspraken aan het eind van een dag waarin hij, in Rotterdam, de gebeurtenissen in Parijs uitgebreid had becommentarieerd. In de namiddag was Mark Hoogstad van het Algemeen Dagblad een van de journalisten die aanschoof bij de burgemeester.

'Hij hield een helder, emotioneel betoog. 's Avonds pas gooide hij op tv de 'rot toch op'-uitspraak eruit, die had hij bewaard voor Nieuwsuur. Tja, dan weet je wel wat je van je collega's te horen krijgt. Waarom hebben wij dat niet in de krant?'

null Beeld ANP
Beeld ANP

Impact

Frénk van der Linden, maker van de documentaire over Aboutaleb: 'Hij weet wanneer hij wat moet zeggen. Aboutaleb koos heel bewust voor het grote podium, dat van Nieuwsuur.' Rob Oudkerk zegt bijna letterlijk hetzelfde: 'Hij weet verdomd goed waar hij wat moet zeggen.'

In de tv-documentaire van Van der Linden en Blaauw kijkt Aboutaleb zonder spijt terugop het interview in Nieuwsuur. Hij zegt blij te zijn dat hij het een keer 'heel kras' heeft gezegd. 'Dat is mijn gevoel, en het gevoel van miljoenen mensen.' Van een opzetje noch effectbejag was volgens hem sprake. 'Wikken en wegen doe ik nooit, dit soort woorden komen recht uit mijn hart.'

Hoogstad beaamt het laatste deel van die uitspraak 'De woorden komen uit zijn hart, daar twijfel ik niet aan. Maar hij is slim genoeg om het voor te koken.' Een andere volger, ­Justus Cooiman van RTV Rijmond, heeft hetzelfde vermoeden. 'Aboutaleb zegt dingen die uit zijn hart komen en heeft in eerste instantie niet de bedoeling om de wereldpers te halen. Dat wil niet zeggen dat hij geen idee heeft wat de impact van zijn woorden zal zijn. Dat is hem na de aanslagen in Parijs wel duidelijk geworden.'

De uitspraken van Aboutaleb
‘Als het je hier niet bevalt, dan pak je je koffers en ga je maar ergens anders wonen’
(Tijdens een toespraak in de El Kabir moskee te Amsterdam op 3 november 2004, een dag na de moord op Theo van Gogh)

‘Niemand wil (…) een werkneemster in een boerka. In dit geval zeg ik: boerka uit en solliciteren. Als je dat niet wilt: ook goed, maar dan geen uitkering’
(In Opzij, 18 april 2006)

‘De enige boom die kan groeien, is een boom die goed is gesnoeid’
(In Vrij Nederland, 4 oktober 2008, over het aanpassen van Marokkanen in Nederland)

‘Als je het niet ziet zitten dat humoristen een krantje maken, ja mag ik het zo zeggen? Rot toch op!’
(In Nieuwsuur, 7 januari 2015, na de aanslagen op de redactie van Charlie Hebdo)

Lot

Het hardst in zijn oordeel is Mohammed Benzakour. Het was niet uit bewondering dat de schrijver/publicist in september het eerste exemplaar van zijn roman De koning komt aan Aboutaleb overhandigde. Die eer viel hem te beurt vanwege de parallel tussen het leven van zijn vader in ­Marokko en dat van de jonge Aboutaleb in dezelfde streek, met de ezel als belangrijk personage.

Volgens Benzakour is Aboutaleb een gewiekste bespeler van de media, en een 'rasopportunist' bovendien. 'Hij gebruikt de pers en volgt alles. Op zijn kamer in het gemeentehuis staat Teletekst de hele dag aan.' Zijn timing is fenomenaal, zegt Benzakour. 'Hij lijkt het lot naar zijn hand te kunnen zetten en haalt voortdurend profijt uit ingrijpende en vaak tragische gebeurtenissen.'

Ter illustratie noemt hij de val van Rob Oudkerk in Amsterdam, de moord op Van Gogh en de aanslagen in Parijs. 'Aboutaleb volgt maar één traject, dat van baan 1 naar baan 2. Hij gebruikt zijn baan voor de volgende baan. En daarvoor spant hij de media handig voor zijn karretje.'

De 'rot toch op'-uitspraak vond Benzakour ongepast en onverstandig bovendien. 'Het is de manier waarop hij het zei, de insinuaties en de woordkeuze, die mij ergerden. We zijn na dit soort aanslagen allemaal aangedaan en geschokt, maar hij ging een stap verder. Hij schiep een verdenking die buiten de context staat, maar die het goed doet aan de borreltafel en in de peilingen van Maurice de Hond.'

Aboutaleb op de tribune bij Feyenoord met zijn dochter Beeld ANP
Aboutaleb op de tribune bij Feyenoord met zijn dochterBeeld ANP

Ook Frénk van der Linden wijst op het soms verregaande opportunisme van Aboutaleb. Gaandeweg het maken van de documentaire is hij aan hem gaan twijfelen.'Staan zijn ambities in dienst van zijn idealen of staan zijn idealen in dienst van zijn ambities? Ik dacht altijd het eerste, ik hoopte het ook, maar nu weet ik het niet zeker meer.'

Bij de media is hij onverminderd populair. Justus Cooiman van RTV Rijnmond: 'De belangstelling is enorm. Daardoor dreigt Aboutaleb-moeheid te ontstaan.' Mark Hoogstad van het AD: 'We maken hem met z'n allen veel groter dan hij is.'

Natúúrlijk is Aboutaleb geliefd bij de media, zegt Benzakour. 'Dat heeft alles met het huidige klimaat in ­Nederland te maken; met de verharding, het populisme, de PVV. Naar een man als hij wordt gretig geluisterd. Aboutaleb weet precies uit welke hoek de wind waait.'

De twee gezichten van Ahmed Aboutaleb, 30/12, 21.10 uur, NPO 2.

Meer over