Massive is bang voor roestvorming

Ze hebben vaak ruzie. Ze zinspelen erop dat ze alleen nog samen spelen om het geld. Toch respecteren de muzikanten van Massive Attack elkaar ook: 'Als je alles op je eigen manier kunt doen, mis je de anderen toch ook weer.' Hun nieuwe album, Mezzanine, verschilt hemelsbreed van de twee...

GERT VAN VEEN

DUISTER, broeierig, intens, heftig. Mezzanine, het deze week verschenen derde Massive Attack-album, is een plaat die de luisteraar toch minstens even op het verkeerde been zet. De gepolijste hip hop-soul waarmee het Bristol-trio bekend werd en die het tot nu toe twee millionsellers opleverde - Blue lines en Protection - heeft plaats gemaakt voor een beduidend minder toegankelijke sound.

Mezzanine verklankt de donkerste uren van de nacht, vlak voor de ochtendschemering. De kater na een wild feest, een bleekgrauwe maandagmorgen verpakt in zware beats en gemeen snerpende en gierende gitaren.

Het is een sound die nog weinig op heeft met de koele digitale perfectie van Protection (1994), maar die Massive Attack laat horen zoals de groep live klinkt, zegt Robert del Naja (3D), die met Grant Marshall (Daddy Gee) en Andrew Vowles (Mushroom) de kern van Massive Attack vormt: 'We wilden de energie, de dynamiek en de rauwheid van een live-band vastleggen, en ook de wisselwerking tussen muzikanten die samenspelen. Massive Attack is lang genoeg uitsluitend een studio-project geweest.'

Het is de avond voor het besloten optreden van de groep in de Amsterdamse Melkweg, dat de opening vormt voor de Europese tournee die de band in juni weer in Nederland brengt. Ze zijn een beetje zenuwachtig, bekent 3D: 'We hebben al een tijd geen concerten gedaan, zijn waarschijnlijk nog een beetje roestig.'

De live-Massive Attack heeft er lang over gedaan om zijn vorm te vinden, zegt hij: 'Op het podium, met een publiek tegenover ons, hebben we langzaam maar zeker ontdekt wat werkt en wat niet werkt.'

Toen Massive Attack in 1991 doorbrak met het album Blue lines en de wereldhit Unfinished sympathy, een van de indrukwekkendste popsongs van dit decennium, had de groep nog nooit op een podium gestaan. Tenminste, niet als een traditionele band. Optreden deden ze met hun al in 1983 opgerichte Wild Bunch-soundsystem, dat Amerikaanse hip hop en het idee van een Jamaicaanse reggae soundsystem combineerde in een los samenwerkingsverband van dj's, rappers en vocalisten.

Op het moment dat Massive Attack na het succes van Unfinished Sympathy begon op te treden, zette de groep in eerste instantie die soundsystem-traditie voort. 'Maar dat werkte niet meer', zegt 3D nu: 'Met The Wild Bunch deden we party's, jams, waar een steeds wisselende groep vrienden een song op het podium deed. Elke avond was anders, dat was ook de kracht van The Wild Bunch. Daar bouwden we onze reputatie mee op. Met Massive wilden we hetzelfde doen, maar dat kwam toch minder over.'

De tijden waren veranderd, meent hij: 'Het publiek wilde geen dj-soundsystem zien waar zo af en toe iemand achter de microfoon plaatsnam, nee, ze kwamen voor een band. Daarom zijn we later langzaam maar zeker overgestapt op een live-bezetting met gitaren en drums.'

Net als bij Bristol-collega Tricky, die bij The Wild Bunch en de vroege Massive Attack begon, maar sinds zijn eerste solo-album Maxinquaye (1995) een succesvolle eigen carrière heeft opgebouwd, werd de live-sound van Massive in de loop van de tijd steeds rauwer. Spelen voor een live-publiek stelt heel andere eisen aan een groepsgeluid. Concerten moeten het, veel meer dan platen, hebben van opwinding en energie, zodat elke band die langere tijd onderweg is, eigenlijk altijd een stuk harder en steviger wordt in de loop van de tour.

Dat is ook met Massive Attack gebeurd, zegt 3D, maar dat Mezzanine zo anders klinkt dan de eerdere platen heeft nog een andere reden: 'Onze belangrijkste bron van inspiratie voor deze plaat was ditmaal niet zozeer soul en hip hop, maar onze new-wave achtergrond. De muziek waar we naar luisterden voordat we reggae en hip hop ontdekten. Zo sampelde ik in de voorbereidende periode fragmenten van bands als Wire, Gang Of Four, The Clash en The Slits.

'Ik wilde altijd al een album maken als Metal Box van Pil, een plaat die met zijn combinatie van dub, beats, gitaren en space indertijd diepe indruk op me maakte. Zo'n sfeer heb ik ook met Mezzanine proberen op te roepen.'

Na Shara Nelson (Unfinished Sympathy) en Tracey Thorn (Protection) heeft Massive Attack op zijn derde plaat opnieuw voor een andere zangeres gekozen: Liz Fraser, voormalig vocaliste van Cocteau Twins. Haar etherische zanglijnen vormen een scherp contrast met de donkere instrumentatie en de in typerende Bristol-stijl gefluisterde raps van de Massive Attack-leden.

Zelfs reggaezanger Horace Andy, die ook al op de eerdere Massive-platen te horen was, klinkt in het dreigende openingsnummer Angel anders dan voorheen.

Maar verandering is de rode draad in de geschiedenis van de groep, vindt 3D: 'Dat is het publiek inmiddels van ons gewend. De eerste twee platen leken ook nauwelijks op elkaar. Zoiets gaat bij ons bijna vanzelf. We zouden nooit met een enkele stem, die alle aandacht krijgt, willen werken.'

Ook dat is volgens hem een erfenis uit de periode met The Wild Bunch: 'Het is de Jamaicaanse soundsystem-traditie. Elke avond stonden er andere mensen achter de microfoon. Juist die afwisseling gaf ons onze eigen sound.'

3D maakt er geen geheim van dat Mezzanine een moeilijke bevalling is geweest: 'Maar zo is het altijd geweest binnen de groep. We zijn het zelden met elkaar eens, hebben al hooglopende meningsverschillen over de kleinste details.'

Op de vraag waarom ze dan samen muziek maken, wrijft hij grinnikend duim en wijsvinger over elkaar. Zeggen dat ze om het geld bij elkaar blijven doet hij nog net niet, al blijft het onduidelijk of hij alleen maar een geintje maakte: 'We hebben vaak ruzie, aan de andere kant respecteren we elkaar ook. Het is als met elke relatie. In een huwelijk heb je ook te maken met compromissen. Maar als je, in je eentje, alles op je eigen manier kunt doen, mis je de anderen toch ook weer.'

Opvallend aan Mezzanine is dat Massive Attack op geen enkele manier verwijst naar de muzikale stijl, die volgens 3D de meest populaire is in Bristol op dit moment: drum 'n bass: 'We horen het overal, in elke club en elk café. Maar als we in de studio, in onze eigen ruimte zijn, dan volgen we de muziek die we van binnen horen.'

Het blijft een opmerkelijk fenomeen dat een kleine stad als Bristol met Massive Attack, Tricky, Portishead en Roni Size & Reprazent twee van de belangrijkste muziekstijlen van de jaren negentig - trip hop en drum 'n bass - richting gaf. 3D heeft er zelf ook geen verklaring voor: 'Het was een sneeuwbaleffect. Misschien omdat alles in Bristol zo dicht op elkaar gebeurt. Het is een besloten scene, die weinig last heeft van de buitenwereld, je kunt je eigen gang gaan. En iedereen kent elkaar. We hielpen Jeff van Portishead in het begin, gaven hem in ruil voor zijn werk als geluidstechnicus studio-tijd. En Roni Size werkte in de studio van de jeugdclub bij mij om de hoek. We kwamen elkaar vaak tegen in de pub - Roni altijd met een koptelefoon op, helemaal bezeten van muziek -, speelden tafelvoetbal, dronken er een met elkaar, keken tv, voetbal.'

Bristol is een middelgrote studentenstad, die volgens de rapper ook in de jaren tachtig al een bloeiende muziekscene kende: 'Er was reggae, punk, een new wave-scene, bands als Rip Rig & Panic en The Popgroup.' Hij herinnert zich Popgroup-zanger Mark Stewart als 'very fucking cool': 'Ik was altijd een beetje bang voor hem. Hij gaf je het gevoel dat je niks verkeerds moest zeggen, of je kreeg een pak slaag.'

Hij ontmoette Stewart voor het eerst toen hij al deel uitmaakte van The Wild Bunch: 'Ik was een van de jongsten van de groep, wilde heel graag rappen, maar niemand gaf me de kans, hahaha. Mijn bijdrage aan The Wild Bunch was daarom klein: ik maakte de graffiti op het doek dat tegen de achterwand van het podium hing.'

Het duurde even, zegt hij, maar The Wild Bunch werd uiteindelijk zijn redding uit een uitzichtloos leven: 'Toen ik van school kwam, volgde ik een door de overheid ingestelde opleiding voor werklozen, waar ik de richting grafische vormgeving koos. Daarna wilde ik naar de kunstacademie, maar daar werd ik afgewezen. Daarom stortte ik me maar helemaal op de graffiti, waar ik behoorlijk goed in werd, en op het schrijven van rapteksten.'

Hij was, zoals hij het zelf noemt een rebel without a clue, en een 'nachtmerrie voor mijn ouders': 'Drie uur 's middags mijn bed uit, een geeltje lenen van mijn vader om de dag door te komen, rondhangen in de stad, muren bespuiten, gearresteerd worden.'

Zijn ouders hadden hem al bijna opgegeven, zegt hij: 'Maar aan de andere kant: al mijn vrienden hadden ook een uitkering, iedereen zat in hetzelfde schuitje.'

Dat 3D het toch nog zou schoppen tot rijk, succesvol popartiest, had hij zelf nooit kunnen dromen. 'Maar laten we vooral niet te vroeg juichen', grinnikt hij: 'Je weet maar nooit, ik kan zo weer eindigen zoals ik begon, haha. Al mijn geld opdrinken, aan drugs verslaafd raken, twee keer trouwen en twee huizen kwijtraken.'

Als hij een krant koopt in de kiosk om de hoek, ziet hij het vaak voor zich: hoe hij ooit ergens in die straat, Free Street, zal eindigen: 'Vergeten door de wereld, alleen in een kleine kamer met een bed, wastafel, kookstelletje bovenop de ijskast in de hoek. Pantoffels, geen haar meer op m'n hoofd, terwijl ik wacht op mijn uitkering, zodat ik naar de pub kan gaan, en nog eens mijn verhaal kan vertellen: 'Ja, vroeger speelde ik in die groep, Massive Attack. . .'

Massive Attack: Mezzanine. Wild Bunch WBRCDJ4.

Meer over