Magistraal verandert Simons zangers in acteurs

Magistraal hoe Johan Simons, als intendant van de Ruhr-triënnale, in Das Rheingold stuk voor stuk de uitstekende zangers verandert in acteurs.

Das Rheingold, van Richard Wagner. Beeld Michael Kneffel
Das Rheingold, van Richard Wagner.Beeld Michael Kneffel

Brokken steen liggen in de Rijn - kiezels, goud en ook de witte stucresten van een patriciërshuis. Er staat een protserig fonkelende kroonluchter tussen het puin en er liggen drie vrouwen als afgedankt vuil in brave witte hemdjes en onderbroekjes, alsof van tevoren al is bepaald dat een mens er uiteindelijk minder toe doet dan blinkend bezit. Als je omhoog kijkt, voorbij de waterbassins en de instrumenten die daarachter klaarstaan, zie je een fors, wit bouwsel. Onberispelijk maar ook levenloos. Een ober staat bij de ingang, de gasten kunnen zo binnenkomen.

Er is alle tijd om dit stilleven op je te laten inwerken. Voordat de eerste lage tonen van Das Rheingold klinken, zijn er de elektronische klankvelden van Mika Vainio, de Fins-Berlijnse componist uit de techno- en ambientscene.

De musici van MusiAeterna komen binnen, een voor een, en de brede randen van de bassins veranderen in een catwalk vol trots paraderende mannen en vrouwen in zwart-wit, die hun hoorns, trombones en fluiten als kostbaar goud met zich meedragen.

De klankvelden gonzen nog als ze hun eerste lage toon spelen, de oer-Es waaruit alle leven ontstaat. Lang blijven ze als vervelend gonzende horzels Wagners muziek verstoren.

Johan Simons voelt zich in zijn nieuwe enscenering van Das Rheingold vrij om dit eerste deel van Der Ring des Nibelungen naar zijn hand te zetten. Als intendant van de Ruhrtriënnale wil hij de geschiedenis van het Ruhrgebied laten meeresoneren in zijn producties. Hij hoeft niet diep te graven om van de goden, reuzen en dwergen manipulerende industriëlen te maken, en kompels, helm op het hoofd en hun gezichten zwart van het werken in de mijn.

Johan Simons. Beeld anp
Johan Simons.Beeld anp

Maar Simons gaat verder. Samen met Mika Vainio plaatst hij muzikale accenten die je in Wagners partituur niet terugvindt. Als de kompels op hun aambeelden slaan - jammer genoeg geplaybackt - vergroot hij het kabaal eerst met een fors uitgebreide slagwerksectie van MusicAeterna en dan met de elektronica van Mika Vainio. Het fragment wordt heftiger en langer - uiteindelijk weekt het zich los van de theatrale handeling.

En dan legt hij de muziek stil. Uit de speakers klinkt het Hitleriaans gebral: 'Miljoenen worden slaven van weinigen.' En dan stapt er een man naar voren die Wotan en alle andere machtigen rechtstreeks aanspreekt: 'Is dat nodig, de wereld beheersen?' Het gehamer op de aambeelden maakt een crescendo en Das Rheingold gaat verder.

Hoe machtig de oppergod ook is en hoe nobel zijn met hoorns omklede zang klinkt, voor emoties, seks, menselijkheid, moet hij het hebben van het voorbeeld van de kompels. Hoog boven de vochtige viezigheid in de Rijn kopiëren de goden de handelingen van de werkers. Ze bewegen zich mechanisch, Wotans echtgenote Fricka (Maria Riccarda Wesseling) voorop. Heen en weer dribbelend in haar pompeuze robe speelt ze dat ze een echte vrouw is. Ook Freia (Agneta Eichenholz), godin van de eeuwige jeugd, doet een poging. Ze draagt een zwart leren sm-pakje en oogt jong en verleidelijk, maar haar handelingen jat ze van de mensen in de diepte beneden haar.

Opgepookt tot furieuze donderkracht

De aartsmuzikale dirigent Teodor Currentzis en zijn MusicAeterna zitten op het podium, niet in de orkestbak.

De Grieks-Russische dirigent Teodor Currentzis en zijn MusicAeterna zitten niet in een orkestbak, maar hebben een prominente plek op het podium. Er zijn momenten waarop ze alle aandacht opeisen: ze gaan staan en poken hun klank op tot furieuze donderkracht. Die houding is karakteristiek voor de compromisloze, aartsmuzikale Currentzis, die vanuit de Russische stad Perm de wereld met steeds succesvollere producties bestookt. Das Rheingold is zijn eerste scenische Wagner. Hij noemt het zelf 'een proloog naar het einde van de muziek' en wil de politiek-revolutionaire kant van de componist laten horen. Koren op de molen van Johan Simons.

Magistraal hoe Simons de stuk voor stuk uitstekende zangers verandert in acteurs. Je voelt mee met Alberich (Leigh Melrose) als hij door de Rijndochters wordt verleid seks te hebben met de vrouwen die in het water liggen en poppen blijken te zijn. Hun virtuoos gezongen spot komt hard binnen.

Wotan (Mika Kares) en vooral de wijze, oude Erda (Jane Henschel) blijven koninklijk, maar Wotan mengt zich wel onder het werkvolk en moet toezien hoe de miezerige Nibelungen, Alberich en Mime (Elmar Gilbertsson) voorop, uitgroeien tot de echte helden van het verhaal.

Het laatste woord is voor het orkest. De musici van MusicAeterna gaan staan. Even koninklijk als ze zijn binnengeschreden, spelen ze hun slotnoten. Na afloop krijgen Teodor Currentzis en zijn orkest het grootste applaus.

Das Rheingold
Muziektheater 248
Ruhrtriënnale. Wagner, Vainio: Das Rheingold.
Regie: Johan Simons.
MusicAeterna o.l.v. Teodor Currentzis.
Bochum, Jahrhunderthalle. Tot 26/9.

Meer over