Maagpijn is het criterium

Hun wiegjes waren seventies-paars, hun referentiepunten zijn Jiskefet, Trainspotting en Pulp Fiction. Hun 'optelsom' is dus anders dan die van de oudere generatie....

DASHA van Amsterdam (19) kreunt wanneer de naam van staatssecretaris Rick van der Ploeg valt. De andere vier erejuryleden van Het Theaterfestival vallen haar lachend bij: 'Alsjeblieft geen clichévragen over Van der Ploegs theorie over de vergrijzing van het theaterpubliek. En hou je mond over Wilhelmina! Het is toch logisch dat die voorstelling niet is geselecteerd. Vraag ook niet of we het niet vervelend vinden met dit warme weer tien avonden lang in het theater te zitten. Alle journalisten beginnen daarover.'

Ze zijn jong, verslaafd aan toneel en dus de bloem der (culturele) natie. Ruim een week zijn Dasha, Ricky, Femke, Lodewijk en Mei-Lan in Amsterdam en Brussel de vips van Het Theaterfestival 1999 waarin de tien belangwekkendste voorstellingen van het afgelopen seizoen zijn te zien (geselecteerd door acht Nederlandse en Vlaamse theatercritici). Bijna de helft van dat aantal hebben ze tot nu toe bezocht en nu al worden ze platgebeld door de media. Vindt een juryberaad naar goed gebruik plaats achter gesloten deuren, dit vijftal is openhartig.

Plaats van samenkomst: schouwburgcafé Cox (daar zijn hun consumptiebonnen geldig). Dat ook de acteurs daar rondzwermen maakt het alleen maar gezellig. Er is niks verkeerds aan om soms iemand anders te polsen over diens indrukken van de voorstelling, vinden de erejuryleden. 'Maar we letten wel op dat niemand onze discussies kan horen', benadrukt Lodewijk Reijs, met zijn 26 jaar de oudste, 'ons oordeel komt wel onafhankelijk tot stand.'

Aanstaande zondag mogen ze vijftigduizend gulden weggeven aan de makers van de productie die naar hun oordeel in aanmerking komt voor de Grote Theaterfestivalprijs 1999, de hoofdprijs voor de mooiste voorstelling van het jaar. Een erebaantje, doorgaans weggelegd voor gerenommeerde regisseurs en critici uit binnen- en buitenland. Maar dit jaar zijn er speciaal vijf jongeren voor gevraagd.

Hoe dat voelt? Lodewijk: 'Nou, geen rode lopers hoor. De eerste avond waren er in Brussel geen kaartjes voor ons gereserveerd. Moesten we bij Blaat van Dood Paard op de trappen zitten.'

Femke de Vos Burchart (20) zag tijdens My dinner with André wijn en chocola aan haar neus voorbijgaan: 'De spelers wilde ons omkopen tijdens hun voorstelling waarin wordt gekookt. Maar onze plaatsen waren verwisseld met een andere jury, van de CJP Trofee. Gaven ze alles aan de verkeerden.'

Directeur Arthur Sonnen benadrukt in de festivalkrant dat het aantrekken van jongeren als erejuryleden geen modegril is om Van der Ploeg te behagen. Verleden jaar werd voor het eerst de CJP Trofee uitgereikt door een jury van CJP-houders. Sonnen: 'Het was een verademing naar hen te luisteren. Ze merkten dingen op over toneel waar je zelf niet meer op zou komen.' Theu Boermans, hoofdprijswinnaar van vorig jaar, zei dat hij zijn cheque van een halve ton graag zou willen ruilen voor de CJP Trofee – een kunstwerk gemaakt van duizend contactlenzen. Het rapport van de CJP-jury ging volgens Boermans tenminste ergens over, in tegenstelling tot het rapport van de Erejury (die toen was samengesteld uit buitenlandse critici).

Het tweemaandelijkse CJP Magazine riep jongeren op te solliciteren voor het lidmaatschap van de Erejury. Uit veertig aanmeldingsbrieven werd na een gespreksronde bovengenoemd vijftal geselecteerd: vier vrouwen, één man. Volgens Jos Schuring van het CJP Magazine is deze jury een exacte afspiegeling van de cultureel actieve bevolking in Nederland.

Femke en haar collega's zijn niet van de straat. Allemaal hebben ze een VWO-diploma op zak en studeren ze aan een universiteit iets met kunst, cultuur of theater. Gemiddeld bezoeken ze één tot twee voorstellingen in de drie weken.

Lodewijk ging vroeger met zijn vader naar de opera, Femke ontdekte het toneel nadat haar oma haar op musicals trakteerde. Zij gaat nu een jaar in Engeland Shakespeare bestuderen. Dasha zat in Rusland op een kindertheaterschool en wilde in Nederland actrice worden. Mei-Lan de Koning (23) had op de Montessoribasisschool de les verziekt met kikkergeluiden en moest voor straf een kikkertoneelstuk schrijven. In haar aanmeldingsbrief voor deze jury filosofeerde ze over een citaat van Goethe: 'Denken is interessanter dan weten, maar minder interessant dan kijken.'

Alleen Ricky Fox (24) behoorde tot het leger van kinderen dat tot zijn achttiende nog nooit een theater van binnen had gezien. 'Ik studeerde bedrijfskunde in Maastricht en kruiste altijd het studielandschap van Cultuurwetenschappen. Al die boeken over filosofie, sociologie en kunst. Machtig! Toen ben ik overgestapt.' Voor een studieopdracht interviewde ze de Maastrichtse regisseur Léon van der Sanden, die doodmoe binnenkwam; net een zware vergadering achter de rug. 'Dat is dus ook de wereld van het toneel, besefte ik. Niet alleen avondjes uit. Daar wilde ik meer van weten.'

Alle vijf zijn ze van mening dat je voor zo'n jury niet zo maar vijf jongeren van het Leidseplein kunt plukken. Die houden het geen tien dagen achter elkaar uit in het theater. En volgens Dasha heb je kijkervaring nodig om dubbele lagen te ontdekken. Maar dat ze anders kijken dan veertigers staat buiten kijf.

Lodewijk: 'Het maakt veel uit of je Hoepla! als choquerend hebt ervaren of Jiskefet. Trainspotting en Pulp Fiction staan voor ons ergens voor. Omdat mijn wieg niet lichtblauw was, maar pimpelpaars – ik ben geboren in 1973 -, heb ik een andere blik op de wereld. Geen idee wat die concreet is, maar het is een andere optelsom dan van de oudere generatie.' Mei-Lan raakt verveeld als het niet snel genoeg gaat: 'Dat komt door het tempo van de huidige wereld.'

Over criteria voor de beoordeling van de festivalvoorstellingen hebben ze het niet gehad. Dasha: 'Gewoon. Beelden moeten nog dagen, weken, jaren later een gevoel oproepen.' Femke: 'Het moet fysiek pijn doen in je maag, dat vind ik mooi.' Mei-Lan: 'Nee pijn in je hoofd! Ik wil associëren.' In de daaropvolgende discussie klinken echo's door van gangbare theorieën uit de laatste decennia van de cultuurwetenschappen. Dat de kracht van het klassieke theater schuilt in mooie vertellingen over universele thema's, maar dat moderne producties vooral geen verhalen met begin, midden en eind meer moeten suggereren. Ricky: 'Dat boeit me niet meer. Liever telkens wisselende hoofdpersonen.'

De Bitterzoet van Hollandia, een van de meest bejubelde voorstellingen van het seizoen, roept daarom bij haar en Mei-Lan discussie op: 'Het slot zie je aankomen. En dat huppeltje van die moeder! Overacting, vreselijk.' De rest valt over hen heen: 'Waarom huppelt die vader niet, dat moet je dan afvragen.' Zij hebben genoten, Mei-Lan constateert een Hollandia-fobie bij zichzelf.

Een aantal van de geselecteerde voorstellingen hadden ze al gezien, zoals Blaat van Dood Paard (Ongelooflijk mooi geblaat) en Romeo & Julia van Het Zuidelijk Toneel ('Wreed hard. Echt van deze tijd, met messen en banale seks. Een sprookje op z'n zij.') Bij een tweede bezoek vinden ze het moeilijk die eerste reactie vast te houden. En die telt! My dinner with André van toneelgroep Stan/de Koe zouden ze nooit uit zichzelf hebben bezocht, maar de voorstelling maakt indruk door het voortdurende gesar rond werkelijkheid en fictie. Femke: 'Telkens als verveling dreigde, kwam weer een scherpe gedachte.'

Unaniem achten ze geen enkele voorstelling te moeilijk voor een 'doorsnee-jongere', en dat geldt voor theater in het algemeen. Lodewijk: 'Er wordt zoveel gemaakt. Er is voor iedereen iets van zijn gading.' Al moet je iemand bij een eerste kennismaking geen pittige kost door de strot duwen zoals Hamlet van Het Nationale Toneel. Zelf doen ze hun best om hun vrienden op iets moois te attenderen, maar ze gaan net zo lief alleen. Missionaris spelen om mensen voor de televisie weg te halen? Nee dank je.

Mei-Lan: 'Bij mij zijn musea een blinde vlek. Je kunt mensen niet dwingen zich in alles te verdiepen.' Ze denken wel dat er in het algemeen iets mis is met de pr voor het theater. Daar ligt volgens hen de kern van Van der Ploegs probleem, dat er te weinig jongeren worden bereikt. 'Zet theaterrecensies op Internet, dat gebeurt met filmrecensies al jaren.' En vervolgens debatteren ze over subsidiestelsels, schouwburgdirecteuren, theatervouchers en culturele & kunstzinnige vormgeving op middelbare scholen. Als een volleerde jury van theaterbobo's.

Meer over