Luisteren naar sprinkhanen

Gifbeker van democratie en religieus fascisme

Speksnijder Cor

In de grootste democratie ter wereld zijn democratie en vrije markt gefuseerd tot een roofzuchtig organisme dat slechts uit is op maximale winst. De Indiase samenleving is gescheiden in een laag room van consumenten en heel veel water, een massa van kanslozen die er nauwelijks toe doen en eenvoudig kunnen worden afgevoerd. Zie de bewoners van het moderne India: wandelende barcodes of rechteloze sloebers.



Achter het decor van jaloersmakende groeicijfers, een kooplustige middenklasse en de zoete romantiek van Bollywood ligt een een schrale wereld van ongelijkheid, uitbuiting, geweld en religieuze haat, stelt de Indiase schrijfster Arundhati Roy. Als de onderklasse niet kan dienen als leverancier van goedkope arbeidskracht, is zij slechts een hinderlijk obstakel voor de ambities van bv India. De alom geprezen Indiase democratie behartigt volgens Roy alleen de belangen van een minderheid die baat heeft bij globalisering en economische expansie.



Arundhati Roy (1961) verwierf in 1997 wereldwijde roem met haar romandebuut De God van Kleine Dingen, over de worstelingen van een 7-jarige tweeling met het kastestelsel in het zuiden van India. Het boek werd bekroond met de Booker Prize, overal vertaald en in miljoenen exemplaren verkocht. Na dat ongekende succes stopte ze - inmiddels financieel onafhankelijk - met het schrijven van fictie en stortte zij zich gepassioneerd in het politieke debat. De literatuur maakte plaats voor activisme. Roy begon essays te publiceren, waarin ze bittere kritiek levert op de wreedheid en absurditeit van de Indiase samenleving. Maar ook het Westen moet het in haar stukken ontgelden.
Een verzameling van die verhandelingen is nu verschenen onder de titel Luisteren naar sprinkhanen.


Roy schetst daarin de vernedering van arme landgenoten, die uit hun dorpen worden verdreven omdat ze plaats moeten maken voor stuwdammen of worden gecriminaliseerd doordat hun protest tegen landonteigening als terrorisme wordt beschouwd. Ze hekelt het naargeestige nationalisme van fanatieke hindoepolitici als Narendra Modi, eerste minister van de deelstaat Gujarat, die niet ingreep toen wraakzuchtige hindoebendes in 2002 moordend, verkrachtend en plunderend door moslimwijken trokken.



Ze bekritiseert de oorlogszuchtige houding van India tegenover Pakistan, de onderdrukking in het gedeelde Kasjmir, de flirt van politiek en publiek met het 'fascisme', dat volgens haar India is binnengeslopen. 'We drinken uit een gifbeker - een falende democratie, gelardeerd met religieus fascisme. Puur arsenicum.'



In haar gedrevenheid deinst Roy niet terug voor zware woorden. Ze is niet zuinig met de termen 'fascisme' en 'genocide'. Ook de moord op ruim duizend moslims in Gujarat - een blinde wraakactie na de dood van tientallen hindoepelgrims die door brandstichting omkwamen in een trein - bestempelt ze tot genocide. Ze schrijft dat 'genocidebeleid hand in hand gaat met de vrije markt' en dat 'de officiële erkenning of ontkenning van holocausts en genocides een multinationale onderneming is geworden'. Het is nogal wat.



De essays zijn onmiskenbaar uit woede geschreven, zoals ze zelf in de inleiding zegt. Het neemt niet weg dat haar activistische woordkeus afbreuk doet aan de zeggingskracht van de stukken. Een op zich zinnige boodschap - economisch succes, nationalisme en religieus fanatisme, aangewakkerd door opportunistische politici, hebben de tegenstellingen in de Indiase gemeenschap verdiept - bezwijkt vaak onder het gewicht van haar retorische wapenarsenaal.



Dat gebeurt ook in The Shape of the Beast, een bundeling van interviews met Roy die doortrokken zijn van anti-Amerikaans sentiment. Ex-president Bush en Osama bin Laden zijn elkaars broeders in het terrorisme, zegt ze. In de VS lopen slechts twee verstandige mensen rond: de kritische filmer Michael Moore en de radicale taalkundige Noam Chomsky. 'Bij het lezen van Ch

omsky kreeg ik een idee hoe onvrij de vrije wereld is. Hoe ongeïnformeerd. Hoe geïndoctrineerd.'



Ronduit hinderlijk is dat de gesprekspartners slechts nederige voorzetten geven voor haar uiteenzettingen. Kritische vragen ontbreken, terwijl juist een bevlogen activist als Arundhati Roy daar recht op heeft.



* *
Arundhati Roy: Luisteren naar sprinkhanen - Aantekeningen over democratie. Uit het Engels vertaald door Lidy Pol. De Bezige Bij; 256 pagina's; € 22,50. ISBN 978 90 2345 412 0.
*
Arundhati Roy: The Shape of the Beast. Penguin; 352 pagina's; € 22,99. ISBN 978 0 2411 44 9 61.

Meer over