boekrecensie

Louise Fresco schreef een gedenkwaardige roman over een wel erg onkreukbare held ★★★☆☆

De nieuwe roman van Louise O. Fresco voert een subtiele maar krachtige polemiek met antiwetenschap en populisme. Als literair kunstwerk is het boek minder geslaagd.

Sjeng Scheijen
null Beeld Tzenko
Beeld Tzenko

De plantenjager uit Leningrad van Louise Fresco, haar vijfde roman, is geschreven met een enorm gevoel van urgentie, waaraan de lezer elke bladzijde herinnerd wordt. Het is een historische roman met een overduidelijk hedendaags programma, een aanklacht tegen populisme en antiwetenschappelijkheid, toen en nu.

Fresco is een unieke Nederlandse intellectueel. Ze is een gerenommeerd landbouw- en voedseldeskundige, met grote invloed op bestuur en beleid, een wereldwijd veelgevraagd spreker en adviseur en daarbij een schrijfster van columns en romans. Alleen al door haar veelzijdigheid dwingt zij onze aandacht en bewondering af.

Hoofdpersoon van de roman is de geniale Russische wetenschapper Nikolaj Vavilov (1887-1943), een plantkundige en geneticus, die een cruciale rol speelde in de theorievorming over de verbetering van plantgewassen. Hij probeerde via gewasveredeling voedselopbrengsten te verhogen en de landbouw in de Sovjet-Unie minder gevoelig te maken voor misoogsten en hongersnoden.

Vavilov maakte een geweldige carrière in het keizerlijke Rusland en in de vroege Sovjet-Unie, tot hij stuitte op de zelfbewuste stompzinnigheid van Josif Stalin, die zondebokken zocht voor de door hemzelf georganiseerde hongersnoden van begin jaren dertig. Stalin ging een bewust antiwetenschappelijke, populistische koers varen en begon pseudowetenschappelijke agrarische theorieën te promoten. Vavilov werd gearresteerd, gemarteld en stierf de hongerdood in een gevangeniscel op 1.500 kilometer van zijn woonplaats Leningrad.

Opstand tegen de rede

Het lijkt duidelijk waarom Fresco het verhaal van Vavilov wil vertellen. Ook nu wordt de oplossing van grote mondiale problemen, het wereldvoedseltekort, het stuiten van de opwarming van de aarde, het stoppen van pandemieën, gefrustreerd door antiwetenschappelijke populisten, die wantrouwen zaaien over wetenschap. Of zij nu gedreven worden door politiek opportunisme of door een romantisch verlangen naar een ‘natuurlijke’ wereld zonder technologie, doet eigenlijk niet ter zake. Dit is de wereld van de opstand tegen de rede, die Fresco ook in haar columns en lezingen onder vuur neemt.

Vavilovs levensverhaal maakt duidelijk dat het verzet tegen het antiwetenschappelijke populisme veel meer urgentie zou moeten hebben. Want voordat je het weet, leidt de flirt met antiwetenschap tot de vernietiging van de wetenschap, en dat zou gezien de problemen die de mensheid bedreigen, zonder meer fataal zijn.

Louise O. Fresco Beeld Els Zweerink
Louise O. FrescoBeeld Els Zweerink

Maar het gaat nog iets verder. De stalinistische aanval op de wetenschap is ook een parallel voor de postmoderne aanval op de waarheid, de theorie die stelt dat iedere waarheidsclaim altijd slechts een machtsconstruct is en het product van een ideologie. Diezelfde ‘critical theory’ die stelt dat er helemaal geen objectiviteit bestaat, dat een wetenschap die streeft naar neutraliteit slechts de politieke status quo dient.

Met die theorie, die op westerse universiteiten zoals bekend nogal wat aanhangers heeft, voert deze roman een subtiele, maar krachtige polemiek. Een van de stalinisten in haar roman zegt: ‘Pure wetenschap bestaat niet. Wetenschap bestaat slechts bij de gratie van politieke loyaliteiten en onmiddellijke toepasbaarheid. Iedere waardevrije wetenschapper inspireert slechts afschuw en haat.’ Die parallel legt Fresco goed bloot.

Verpletterd door bewondering

Veel minder geslaagd, helaas, is datgene wat een roman uiteindelijk tot een succesvol kunstwerk maakt: de personages, hun geloofwaardigheid, hun volheid, de complexiteit van hun innerlijke en sociale conflicten. Fresco’s Vavilov is een onkreukbare held, met een ongehoord doorzettingsvermogen en werkethos. Hij is, schrijft ze, ‘dag en nacht bezig met de kleinste details, maar hij gunt zich geen moment om te klagen’. ‘Hoe meer hij kan leren, hoe gelukkiger hij is.’ ‘Hij werkt onvermoeibaar en planmatig. Niets mag hem afleiden van zijn doel.’

Zo gaat het door, pagina na pagina. En terwijl hij de ene klap na de andere krijgt, wordt tegengewerkt, moet vechten tegen wantoestanden en gebrek aan geld is hij ook nog begripvol naar zijn ondergeschikten en vol aandacht voor zijn studenten. Hij is een doorgewinterd manager van zijn instituut, een liefhebbende echtgenoot en vader en hij blijft vreselijk gemotiveerd door zijn eigen ideeënrijkdom: ‘Er is zoveel waarover hij nagedacht heeft, zo veel ideeën om te delen!’ Vavilovs successen zijn altijd gerechtvaardigd, zijn fiasco’s altijd veroorzaakt door de krachten der duisternis.

Zoveel edelmoedige zelfopoffering, zoveel bewonderenswaardige arbeidszin is te veel voor een eenvoudige lezer, het is in elk geval te veel voor een roman van 300 bladzijden. Het romanpersonage Vavilov wordt verpletterd door Fresco’s bewondering voor de historische Vavilov, en komt geen moment tot leven.

Het best is Fresco als ze de vele onderzoeksreizen van Vavilov beschrijft, als hij op zoek gaat naar onbekende zaden of varianten van gewassen, voor de immense zadenbibliotheek die hij aan het opzetten is in Leningrad. Dan, in de natuurbeschrijvingen, waait er een lyrische of zelfs extatische geest door de bladzijden, en dan klinkt haar eigen stem ineens wel door, los van haar intenties, en dwingt ze bewondering af door haar geestdrift, scherpte en energie. Net als wanneer ze zich laat meeslepen door Vavilovs wetenschappelijke ontdekkingen, die ze probeert uit te leggen zonder schoolmeesterachtig te worden. Daarom is dit toch een gedenkwaardig boek. Niet als roman, maar als document van Fresco’s veelzijdigheid en onverstoorbare engagement.

Louise O. Fresco: De plantenjager uit Leningrad. Prometheus; 320 pagina’s; € 22,50.

null Beeld Prometheus
Beeld Prometheus
Meer over