Lezen met de oren

Luisterboeken zijn in opmars, maar dat geldt al langer voor de cd-boeken van de voormalige blindenbibliotheek. Er zijn luisterlezers met dyslexie, reuma, Parkinson en afasie....

'Nick kut!', zei Toby met een bezorgde grijns. 'Een toespraak voorje ooms en tantes en je vrienden en zo is één ding, maar een toespraakvoor de minster-president is godverdomme heel wat anders.'

Ed verblikt of verbloost niet in de geluidsstudio als hij dekrachttermen voorleest. Vóór hem op de lessenaar ligt De Schoonheidslijnvan Alan Hollinghurst, winnaar van de Man Booker Prize 2004, overletterenstudent Nick die in de opwindende wereld van machtige politicibelandt. Het boek bevat nog wel uitgesprokener passages. 'Nee', stelt Edtoehoorders aan de overkant van het glas gerust, 'we zijn niet aan hetneuken. Coke snuiven hebben we net gehad.'

Binnenkort dus op de keuzelijst van de FNB, voorheen de Federatie vanBlindenbibliotheken: De Schoonheidslijn. Maar de toevoeging zal nagenoegonopgemerkt blijven. Waar commerciële uitgeverijen volgende week in deWeek van het Luisterboek (2 tot en met 13 november) met speciale uitgavende aandacht zullen vestigen op de opkomst van literatuur op audio-cd, wordtaan de rand van Grave, Noord-Brabant, al jaren, stil en gestaag, gewerktaan de uitbreiding van een omvangrijke collectie, bestemd voor mensen diemoeite hebben met lezen.

Ribbeltegels leiden naar de entree van het FNB-gebouw. Hier verschijnen,in samenwerking met de Christelijke Bibliotheek voor Blinden enSlechtzienden in Ermelo, jaarlijks achttienhonderd tot tweeduizendbestaande romans in gesproken versie - van het literaire boek tot dedoktersroman. Inmiddels zijn er 34.500 titels. Een verzamelingstudieboeken, nu bijna tienduizend, dijt almaar uit. Daarnaast produceertde FNB 350 titels van kranten en tijdschriften in afluisterbare gedaante - van Boerderij tot de Volkskrant; en wie zich hier op Playboy abonneertdoet het echt voor de interviews.

Maar, bezweren de FNB-medewerkers, van concurrentie met de uitgeverijenis geen sprake. Hun boeken zijn te leen, niet te koop. Klanten moeten eenmedische verklaring laten zien. En grote kans dat wie de hier geproduceerdecd-roms in de cd-lade stopt, alleen maar stilte zal vernemen of in hetgunstigste geval wat losse hoofdstukken; afspelen vraagt om specialeapparatuur of de installatie van extra software op een computer.

Maar de FNB heeft wel iets gemeen met de commercie: de overtuiging datmet het luisterboek nog een markt te veroveren valt. Denonprofit-organisatie beklemtoont dat ze de status van blindenbibliotheekis ontgroeid. Ook aandoeningen als dyslexie, reuma, Parkinson en afasiemaken het lezen er niet makkelijker op; de klantenkring is breder geworden.De FNB afficheert zich tegenwoordig liever als producent van 'lectuur eninformatie voor mensen met een leeshandicap'. De website heet neutraal:anderslezen.nl.

Via onderzoek is de doelgroep gekwantificeerd: driehonderdduizendpersonen kampen met leesbeperkingen en zouden graag toegang tot lectuurwillen houden. Als gevolg van de vergrijzing zal dit aantal alleen maartoenemen. Het klantenbestand in Grave telt nog maar dertigduizend namen.FNB-voorlichter Marian Oosting: 'Als je altijd zelf hebt kunnen lezen ishet een psychologische drempel om je bij ons aan te melden. Ineens ben jegehandicapt. Maar we geloven dat je het plezier in lezen wel degelijk kuntbehouden.' Om de barrière te slechten wil de organisatie meerluisterboeken gaan aanbieden via de openbare bibliotheken.

De FNB laat zich er graag op voorstaan: dit is in Nederland de bakermatvan lezen met het oor. Het waren de Fraters van Liefde die in 1955 op deslaapkamer van de directeur van het Sint Henricus-blindeninstituut in GraveDe oude man en de zee van Ernest Hemingway inspraken op een spoelband.Honderden klassiekers zouden volgen, compleet met bijgeluiden alsvogelgekwetter in de tuin en de deurbel, en vaak met een galm die teherleiden was tot de keukentafel in het klooster. De banden zelf geurdennog weleens naar de sigaren van de broeders.

Dat gaat er tegenwoordig wel anders aan toe. In een vertrek van het pandin Grave zoemen manshoge servers waar de aanvragen van de klant digitaalworden verwerkt. Even verderop wordt een ruimte gevuld met het geluid vanopen- en dichtschuivende lades van cd-branders en stapelt een grijparmpjede blinkende schijfjes op. Elke aanvraag wordt gehonoreerd met eenversgebrand exemplaar, dat na drie tot vier dagen op de deurmat valt. Bijnaachtduizend schijfjes gaan dagelijks op de post. Teruggestuurde boekenworden vernietigd; het is volgens de FNB goedkoper telkens een nieuwschijfje aan te maken dan een archief bij te houden.

In de geluiddichte FNB-studio slaat een VU-meter uit op de dictie vaninspreker Ed. Gele blokjes op een scherm duiden de pagina aan die hij aanhet voorlezen is. Bleven op de band, en later de cassette, de mogelijkhedennog beperkt tot voor- en achteruitspoelen, de cd-rom in combinatie met dezogeheten Daisy-speler maakt het mogelijk te scannen op hoofdstukken enpagina's, bladwijzers aan te brengen, en bevat een timer om te voorkomendat de tekst door blijft ratelen als de luisteraar, zoals veel lezers vaakoverkomt, is ingedommeld.

'Rond zessen glipte Nick naar buiten voor een korte wandeling. De avondwas somber en vochtig. Natte bladeren bevuilden het trottoir.'

Wim van Beers luistert even kort naar tempo en toonhoogte van Ed. Hijlijkt tevreden. De stafmedewerker productiebegeleiding ziet toe op dekwaliteit van het voorlezen. De FNB werkt met driehonderd vrijwilligers envijftien beroepskrachten in studio's verpreid over het land. Zo'n10 procent van de kandidaten haalt de cd-rom, schat Van Beers.

Het profiel van potentiële insprekers stemt niet overeen met de vraag.'Het zijn vooral vrouwen van boven de vijftig die graag willen voorlezen.Maar de overgrote meerderheid van de ik-figuren in romans is mannelijk. Indat perspectief kun je onmogelijk ingrijpen.'

Hij selecteert op stemkleur, uitspraak en vertolking. Niet gewenst: eengruizige of versleten klank, een nadrukkelijke slot-n en acteurs achterde microfoon ('Geen stemmetjes maken'). 'Wie voorleest moet zo min mogelijktussen de tekst en de luisteraar gaan zitten. Een roman stelt weer andereeisen dan non-fictie of kranten en tijdschriften; die vragen om een zomogelijk nog neutralere toon.' Een licht streekaccent wordt getolereerdzolang het niet specifiek is: de zuidelijke zachte g mag niet naar hetTilburgs zwemen.

Klachten zijn er nauwelijks, zegt Van Beers. Als ze komen hebben zedoorgaans betrekking op de uitspraak van namen of verkeerde accenten. Inhet werk van de Vlaamse thrillerauteur Pieter Aspe bijvoorbeeld mag hethulpje van adjunct-commissaris Pieter van In, Guido Versavel, niet ineensals Versavél worden opgevoerd. Dat kan het luisterplezier danig vergallen.

De boeken die hier worden geproduceerd vormen een afspiegeling van dereguliere markt, zegt Leonie Dijkman, bibliothecaresse en verantwoordelijkvoor de collectie. 'Ook wij lezen de recensies en kijken naar lijstjes metde beste verkochte boeken. Soms probeer je dat voor te zijn. Zo'n boek alsTypisch André van Rachel Hazes, daarvan kun je zien aankomen dat mensendat willen lezen. Maar het blijft wel beperkt tot de krenten uit de pap.De subsidie van OCW laat nu eenmaal niet meer toe dan zo'n achttienhonderdtitels per jaar.'

In zijn kantoor luistert Van Beers naar de opname van het boek In deschaduw van de dictator van Ashti Marban. Een vrouwenstem klinkt. 'Hoor jehet? De helderheid neemt snel af, en we zitten nog maar op pagina acht.'Daarover moet binnenkort dus gesproken worden. Een forse floers op destembanden en de luisteraar, weten ze in Grave, komt nooit meer het boekin.

Meer over