Interview

Leos Carax: ‘Ik heb me altijd meer componist dan filmmaker gevoeld’

De grillige Franse regisseur (60) presenteert zijn zesde film, Annette, een wonderlijke musical over een houten baby die prachtig zingt.

Berend Jan Bockting
Adam Driver in Annette. Beeld
Adam Driver in Annette.

‘In leven’, antwoordt Leos Carax op de vraag hoe het vandaag met hem gaat. De Franse filmmaker (60) drukt de verslaggever de hand en vraagt: ‘Eén sigaret, oké?’ Zijn stem klinkt zo zacht dat hij bijna fluistert.

Hij loopt de trap af naar beneden. Klein van stuk, grijze baard, de ogen achter een niet helemaal verduisterende zonnebril, rafelige hoed, lange jas, kettingroker, notoir mensenschuw – al valt dat laatste bij nader inzien best mee.

Het is medio oktober en we zijn op het filmfestival van Gent. Er is een ruime hotelkamer gereserveerd en we hebben behoorlijk wat tijd – al staat de filmmaker die hier vanavond zijn nieuwe, zesde film Annette aan een Belgisch publiek presenteert niet bekend om zijn voorliefde voor het gesproken woord. Hij wil deze middag in ieder geval óók flaneren in de historische binnenstad, zei de distributeur eerder vandaag via de telefoon. Het interview zou dus wat later kunnen beginnen. Of eerder. Het is allemaal wat onduidelijk, vooraf. En zo hoort het. Wie Carax’ films kent, ontwaart al snel een dunne scheidslijn tussen zijn werk en zijn publieke verschijning.

De zoon van een Franse vader en een Amerikaanse moeder, beiden journalist, werd geboren als Alexander Oscar Dupont en groeide op in Parijs. Op zijn 23ste debuteerde hij onder zijn artiestennaam Leos Carax (een anagram van Alex en Oscar) met het onstuimige Boy Meets Girl (1984), over de nachtelijke omzwervingen van een aspirerend filmmaker genaamd Alex. Hij vestigde in de jaren tachtig en negentig zijn naam als het grillige supertalent van de Franse cinema. Hij was nooit bijzonder productief, mogelijk vanwege worstelingen op professioneel niveau (zeldzaam eigenzinnig) en in de privésfeer (zijn geliefde, de Russische actrice Yekaterina Golubeva, maakte in 2011 een eind aan haar leven). Maar de films die hij afleverde, behoren tot de vurigste en origineelste van de afgelopen decennia.

Onvergetelijk is zijn wervelende daklozenromance Les amants du Pont-Neuf (1992), waarin de liefde tussen Juliette Binoche en Denis Lavant op een brug in Parijs heerlijk ongepolijst van het doek spat. Vervolgens kantelde zijn imago meer naar dat van zelfbewuste zonderling, vooral dankzij Holy Motors (2012, waarin Lavant als performancekunstenaar een dozijn rollen speelt) en nu Annette, een musical waarin een beroemde Andy Kaufman-achtige comedian (Adam Driver) en een operazangeres (Marion Cotillard) een baby op de wereld zetten die betoverend mooi blijkt te kunnen zingen. Het kind is overigens van hout en oogt als een veredelde Pinocchio, maar daar heeft verder niemand in de film het over. Het is een van de vele vormen van suspension of disbelief die Carax met zijn wonderlijke film bewerkstelligt.

 Leos Carax, juli 2021 in Cannes. Beeld Corbis via Getty Images
Leos Carax, juli 2021 in Cannes.Beeld Corbis via Getty Images

Al uw films zijn in zekere zin muzikaal: sfeer en beeld gaan vaak boven plot, u en uw personages verkiezen intuïtie boven ratio. Hoe vanzelfsprekend was het om een musical te maken?

‘Eerst leek het me onmogelijk: een musical.’ Carax kijkt schuin omhoog, alsof een musical iets is dat zomaar naar het plafond van deze kamer zou kunnen dwarrelen, om als een rooksliert via de luchtfilter naar buiten te verdwijnen. ‘Ik heb mijn hele leven met muziek proberen te werken. Als kind wilde ik muzikant zijn. Zingen, componeren, een instrument bespelen. Ik heb het geprobeerd, klassieke piano, elektrische gitaar. Maar: niet goed genoeg.

‘Als tiener werd in verliefd op cinema, ook al kan ik daar ook niet zoveel van. Ik kan geen camera vasthouden. Weet niet hoe ik een set zou moeten bouwen. Ik heb mij altijd meer componist dan filmmaker gevoeld. Toen Ron and Russell, van de band Sparks, mij vroegen of ik hun liedjes wilde verfilmen, was dat geen onlogische stap.’

Annette is de verfilming van een popalbum. Hoe pakte u dit aan?

‘Ik vond het jarenlang iets onmogelijks, werken met muzikanten. Hoe maak je duidelijk wat past bij wat je wil? Ik wist het niet. Ik vreesde ook dat er een groot deel van de film zou zijn waarover ik geen controle had. Toen ik Scott Walker ontmoette (in de jaren zestig lid van de hitgroep The Walker Brothers, red.) veranderde alles. We hadden geen woorden nodig. We begrepen elkaar. Dat was met Pola X – mijn vierde film al. Met de Sparks was dat hetzelfde. Bij elke film heb ik twee of drie van deze mensen nodig. Een soort geliefden en beste vrienden ineen. Vind ik ze niet, dan komt er geen film.’

Marion Cotillard in Annette. Beeld
Marion Cotillard in Annette.

U heeft in ieder geval een neus voor het uitzoeken van zielsverwanten.

‘Ja, maar dit is wel een belangrijke reden waarom ik zo weinig films heb gemaakt. Meestal vind ik ze niet.’ Korte stilte. Getrommel op het glazen tafeltje waarop de telefoon het gesprek opneemt. ‘Film maken is orde scheppen in chaos. Het begint altijd vreselijk warrig: beelden, ideeën. Ik heb mensen nodig die de chaos begrijpen. Die hun talent en vooral precisie toevoegen om mijn chaos te kanaliseren. Die niet twintigduizend vragen stellen, maar zelf voorstellen op tafel leggen.’

Hoe bepaalt u wat een goed voorstel is?

Carax haalt een sigaret uit zijn pakje. Schenkt een glas water in. ‘Het begint meestal met ‘nee’ zeggen. In Annette is de hoofdrol weggelegd voor een zingende baby. Onmogelijk, maar die zingende baby móést in de film. Ik zei eerst nee tegen het voorstel om de baby met 3D-computeranimatie te maken. CGI, computer generated imagery, is anti-emotioneel. De andere acteurs zien de baby niet op de set, niemand kan haar aanraken. Dat is onvoorstelbaar voor mij.

‘Toen zei ik nee tegen een robotbaby – dat is artificieel op de verkeerde manier, te mechanisch. Uiteindelijk ontmoette ik twee poppenmakers en marionettenspelers, Estelle Charlier en Romuald Collinet. Ik weet niets van poppen, maar het klopte.’

Voor het eerst een lichte stemverheffing: ‘Op zo’n moment ervaar ik groot geluk. Er is een onmogelijk probleem, maar de vragen die vervolgens naar boven komen om het probleem op te lossen zijn stuk voor stuk opwindend en inspirerend. Als je er dan met de juiste mensen in slaagt het onmogelijke uit te voeren…’ Hij maakt met zijn handen een gebaar alsof zijn hoofd langzaam explodeert. Poooof.

Annette staat haaks op de geijkte brave musical. Er is een scène waarin Adam Driver tussen het beffen van zijn geliefde door haar ook zingend de liefde betuigt. Wat zegt dat?

‘In musicals wordt over alles en nog wat gezongen, maar de dingen waarover wordt gezongen worden zelden uitgevoerd. Musicalpersonages vertonen keurig gedrag. Er wordt niet gegeten. Niemand gaat naar de wc. Er wordt nooit geneukt. Waarom? Ik ga hier niet vertellen dat ik met de film realisme nastreef, want het tegendeel is waar, maar dit kleine beetje realiteit wilde ik wél graag aan de musical toevoegen.’

‘Niemand die aan de film werkte had enige ervaring met musicals. Niemand dacht tijdens het maken aan de musical als filmgenre. Ik stelde een duidelijke regel op: alles moet ter plekke worden gezongen, ik wil geen gedoe met opnamen in een muziekstudio achteraf. De acteurs en hun stemmen moeten kwetsbaar zijn. Dat maakt ook veel anders.’

De stand-upcomedian die Adam Driver vertolkt, ontregelt zijn publiek. Aan wie dacht u terwijl u het personage ontwikkelde?

‘Niemand in het bijzonder. Ik wilde juist iemand verzinnen die grappig is op een manier waarop niemand ooit grappig is geweest. En dan moest hij ook nog alles zingen. Dat kon niet – opnieuw had ik mij een onmogelijk te behalen doel gesteld. Ik besloot hem maar gewoon te laten praten. Ik verlegde de focus naar de spanning tussen hem en zijn publiek. Ik vind het een interessant idee dat het publiek daar zit om te lachen. Die mensen eisen entertainment. De comedian hoeft vaak nauwelijks iets te doen om grappig gevonden te worden. Hij niest, het publiek lacht. Daar speelt hij mee.’

Driver heeft wel wat van Hans Teeuwen, die eens grote woede acteerde tijdens het slotapplaus. Hij heeft ook in het Engels gespeeld. Kent u zijn shows?

‘Nee. Wie? Nee.’

In hoeverre trekt u zich iets aan van uw publiek?

‘Toen ik jong was en vol trots en eigendunk zat: helemaal niets. Dat is langzaam veranderd. Annette is de eerste film waarbij ik al voor de opnamen dacht aan een publiek. Gaan ze accepteren dat baby Annette een pop is? Dat iedereen in de film haar gewoon behandelt alsof ze een echt kind is? Er waren in mijn carrière vele geldschieters die op dit soort momenten ‘nee’ zeiden. Ik dacht: ja.’

Hoe krijgt u een film als Annette dan toch van de grond?

‘Door genoegen te nemen met minder budget. De film speelt zich af in en rond Los Angeles, maar daar draaiden we slechts een week, de rest is in België en Duitsland opgenomen. Het is overigens niet zo erg als in de jaren negentig, toen was het nog lastiger om mijn films te financieren. In de VS staat Annette op Amazon, dat soort platforms hebben mensen zoals ik nodig.’

Waar staat u volgens hen voor?

Lange stilte. De sigaret gaat van de ene in de andere hand. ‘Dat is een moeilijke vraag. Iemand… een uitdager? Het systeem heeft uitdagers nodig, denk ik, zonder dat ze het systeem omver zullen werpen.’

Wilt u even roken en buiten verder praten?

Opluchting. ‘Altijd.’

Voor de deur van het hotel raast een vuilniswagen voorbij. Carax vertelt over de droomachtige scènes in Annette waarin Adam Driver een motor door het Amerikaanse landschap stuurt. ‘Het beeld van een man op een motor heeft iets kwetsbaars. Een verliefd stel op een motor is die kwetsbaarheid in het kwadraat. In Frankrijk heb ik vanaf mijn 16de een motor gehad. Eindeloos lange tochten mee gemaakt, vooral ’s nachts. Je kunt goed dromen op een motor. In de Amerikaanse context is de motorrijder natuurlijk al gauw de equivalent van de man op het paard, een westernicoon. Dat past goed bij een film die zich in en om Los Angeles afspeelt, zo’n snel bewegend stipje op een snelweg richting de horizon.’

Adam Driver en Marion Cotillard in Annette. Beeld
Adam Driver en Marion Cotillard in Annette.

U omarmt het spektakel in de wereld meer dan dat u het bekritiseert. In het hoogtepunt van de film treedt Annette op in een stadion, de overtreffende trap van een optreden tijdens de Superbowl.

‘Wat je ziet in de film, gebeurt gewoon in het echt. Sommige artiesten zijn een soort moderne goden. Alsof ze neerdalen op een podium om in een zee van licht hun act op te voeren. Ik wilde met deze scène vooral niet ironisch zijn. De verleiding is groot als je zo’n uitzinnig geconstrueerde popcultuurfantasie laat zien, maar ironie zou die scène betekenisloos maken. Het is overigens ook lastig om zonder ironie iets over extreem rijke mensen te zeggen. Iets oprechts over hun kwetsbaarheid en ijdelheid, terwijl de kijker zich uiteraard meer dan ooit bewust is van hun privileges.’

Of voelt u zich schuldig? Uw vroege films gingen vaker over de verschoppelingen in de samenleving.

‘Ik snap wat je bedoelt, maar ik denk niet dat dit schuld is. Mijn wereld is vooral wat beperkt. De keuzes die ik heb gemaakt zijn ook een gevolg van een beperkte blik. Zullen we weer naar binnen gaan? Je moet de naam van die Hollandse komiek nog opschrijven.’

Handzaam en overzichtelijk: het volledige film-CV Leos Carax (1960)

1984 Boy Meets Girl (Prix de la jeunesse in Cannes)

1986 Mauvais sang (Alfred Bauer-prijs Berlinale)

1992 Les amants du Pont-Neuf (3 European Film Awards, BAFTA-nominatie beste film)

1999 Pola X (enige boekverfilming, naar Pierre; or, The Ambiguities van Herman Melville)

2012 Holy Motors (Prix de la jeunesse in Cannes)

2021 Annette (beste regisseur en beste soundtrack in Cannes)

Meer over