Leider in de luwte met bestuursvuur en één enkel smetje

Ze grossiert in bestuursfuncties en klom ongemerkt op tot één van de invloedrijkste vrouwen van Nederland. Hoe? Sociaal, nuchter en wijs....

Dit is de ideale vrouw om de omstreden 'abortusboot' in dewoelige internationale wateren juridisch van rugdekking tevoorzien, dacht Marjan Sax, feministe, activiste, tweede vrouwin het bestuur van de Stichting Democratie & Media, enbetrokken bij Women on Waves. Zij ontmoette in Els Swaab, devoorzitter van Democratie & Media, ook haar nieuwestichtingsvoorzitter. Hoewel Swaab geenszins een activistischeinslag heeft en wars is van media-aandacht, aanvaardde ze deopdracht. Haar engagement verplichtte haar ertoe.

Els wie?

Swaab (59) is niet gewoon zich te manifesteren bijuitgesproken politieke organisaties als Women on Waves. Lieverblijft ze ver op de achtergrond. Toch kruipt ze steeds dichterbij het voetlicht. Als voorzitter van Democratie & Media,grootaandeelhouder van het kranten- en boekenconcern PCMUitgevers, speelde ze een sleutelrol in de verkoop van PCM aande Britse investeringsfirma Apax. De stichting hield er zo'ndriehonderd miljoen euro aan over, die Swaab nu mede mag helpeninvesteren. Zo verstrekte Democratie & Media onlangs een lening aan de Balie, het Amsterdamse debatcentrum dat in deversukkeling is geraakt. Ook Swaabs betrokkenheid viaDemocratie & Media bij de taaie problemen van dePCM-kranten (NRC Handelsblad, de Volkskrant, Trouw) zal haar inhet nieuws houden.

En is ze ook nog per 1 januari de nieuwe voorzitter van deRaad voor Cultuur, die de staatssecretaris van Cultuur en Mediaeens in de vier jaar adviseert over de verdeling van zo'nvierhonderd miljoen euro aan kunstsubsidies. Medy van der Laanplaatste Swaab aan het hoofd van de gehalveerde en vernieuwderaad. De oude raad onder oud-minister Winnie Sorgdrager (D66)liet zich reduceren tot een hulpeloos mikpunt van de groeiendekritiek op het kunstsubsidiestelsel. Van der Laan lanceerde eenhervormingsplan waarin de rol van de raad flink wordtteruggesnoeid. Of Swaab het leuk vindt of niet, zij zal destrijd moeten aanbinden in de publieke arena. Brengt zij hetjuiste arsenaal mee?

Swaab, geboren Amsterdamse, is de dochter van een joodsegynaecoloog en een niet-joodse verpleegster die ternauwernood aande holocaust ontsnapten. Haar jeugd werd bepaald door deonderdrukking van de joodse identiteit en door het verdriet onderde overlevers om de vele omgekomen naasten. Na de middelbareschool koos Swaab voor een korte opleiding tot tolk Engels 'zodatik snel op eigen benen zou kunnen staan', zoals ze vertelde ineen van haar schaarse interviews, in mei 2004 in Opzij. Ze begoneen eigen bedrijf, als agent voor buitenlandse reclamefilmers enfotografen. Na vijf jaar verkocht ze haar aandeel in deonderneming en ging rechten studeren.

Ze werd advocaat bij het Amsterdamse Boekel De Nerée. Haareerste zaak, als stagiaire, betrof een meisje van 18 dat haarbaby van zes weken oud had doodgeslagen omdat die steeds huilde.'Ik kon het niet aan, lag er wakker van', aldus Swaab. Beter danhet strafrecht lag haar de vastgoedwereld waarin het kantoor vanoudsher een sterke positie heeft. Binnen die praktijk werd Swaabspecialist in bestuursrechtelijke zaken, zoals vergunningen enbezwaarprocedures. In haar genre bouwde zij een goede naam op.In 1992 werd zij deken (voorzitter) van de Amsterdamse Orde vanAdvocaten. In het bestuur zat ook Herman Doeleman: 'Onder Elslijk je altijd met de benen op tafel te vergaderen. Haast zonderleiding - al geeft ze die natuurlijk wel degelijk, maar op eenheel onnadrukkelijke manier. Ze geeft de anderen de ruimte.'Doeleman mag haar graag: 'Els is een wijze en lieve vrouw.' Hetgenoegen was wederzijds. 'Het dekenaat heeft het bestuurdersvuurin me opgestookt', zegt Swaab in Opzij. De leider in de luwte wasgeboren.

Na haar aftreden als deken was ze zeven jaar lang managingpartner van Boekel De Nerée. Advocaten zijn eigenwijze solisten,niet geneigd gezag boven zich te dulden - ideaal materiaal voorSwaabs bescheiden stijl van besturen.

Op dezelfde wijze is ze actief in de politiek. Swaab is lidvan de PvdA, onderhoudt zich geregeld met mannen als Erik Jurgensen Ed van Thijn, maar is niet het type dat de sociaal-democratiemet strijdkreten bevecht noch met de verslavingen die de bewegingvroeger kenmerkten: ze rookt niet en drinkt nauwelijks. Ze woontal jaren in Amsterdam Oud-Zuid, in een huis dat modern enstijlvol is ingericht - zonder extravaganties, zonder opsmuk,verantwoorde grafiek aan de muur. Swaab is al sinds haar jeugdeen enthousiaste kunstliefhebber. 'Galeries, Concertgebouw, deopera: ik kom haar overal tegen', zegt Doeleman.

Dankzij haar 'samenbindende kwaliteiten', waarvan allegesprekspartners hoog opgeven, klom Swaab gestaag op in de wereldvan de beroepsbestuurders. In 2004 stond ze op nummer 15 in delijst van machtigste Nederlandse vrouwen die jaarlijks wordtopgesteld door het bureau Elite Research. Sinds 2000 stijgt zeelk jaar een paar plaatsen. Swaab hield haar bestuurlijke blazoenschoon, op één akkefietje na. De directeur van dewelzijnsorganisatie Alcides verstrekte in 2003 bewust verkeerdefinanciële informatie aan het Amsterdamse stadsdeel Zeeburg omeen opdracht binnen te kunnen slepen. De raad van toezicht vanAlcides, waarvan Swaab lid was, wist ervan en deed niets. HetParool berichtte er uitvoerig over. Het leidde tot rumoer in destadsdeelraden. Maar het was vooral de voorzitter van de raad vantoezicht Anne Lize van der Stoel die het moest ontgelden.Publicist en senator van GroenLinks Jos van der Lans kreeg hetopenlijk met haar aan de stok.

Hoewel Swaab medeverantwoordelijk was, rekent Van der Lanshaar de affaire niet aan. 'Toen ze werd benoemd tot voorzittervan de Raad voor Cultuur heb ik overwogen van Alcides een puntte maken. Maar in haar geval leek het me niet relevant. Het isgeen smet op haar carrière. Hooguit een smetje.'

Bij de NV Boekel De Nerée is ze advocaat- enaandeelhouder-af en alleen nog actief als adviseur. Swaabbesteedt haar werktijd vrijwel volledig aan haar velebestuursfuncties. Die lopen uiteen van de 'classificatie vanaudiovisuele media' tot aan De Nederlandsche Bank en de MondriaanStichting, die jaarlijks zo'n 25 miljoen euro aan publiek geldin de kunsten investeert.

Bij dit kunstfonds, dat ze vaarwel zegt voor de Raad voorCultuur, toont Swaab zowel de knusse als de hardere kanten vanhaar leiderschap. Wanneer Mondriaan-directeur Gitta Luiten jarigis, ligt er steevast een cadeautje op haar te wachten. Onlangsbrak Swaab haar voet. 'Ze moest nog wat stukken voor onsondertekenen', herinnert Luiten zich. 'Ik had zo bij haar langskunnen gaan, ze woont hier om de hoek.' Maar nee: de voorzittervan het bestuur hees zich moeizaam in haar auto. Luiten: 'Ineenshoor ik toeteren, pal voor ons kantoor. Staat Els daar, door hetportierraam wapperend met de papieren. Die is een van ons toenmaar even gaan halen.'

Tot Swaabs medebestuurders bij het kunstfonds behoort RijkmanGroenink, de baas van ABN Amro. Groenink mag zijn omgeving graagsarren op een manier die sommigen bij voorbaat tot lichte paniekdrijft. 'Je moet niet bang voor hem zijn', weet Luiten inmiddels.'Als je hem met gelijke munt terugbetaalt, moet hij lachen en ishet weer over.' Els Swaab blijft van Groeninks plagerijenverstoken. 'Kennelijk heeft hij respect voor haar.' Onlangs kwamhet kunstfonds met een prijs van liefst vijf ton, die deNederlandse musea moet stimuleren meer jonge en allochtonebezoekers binnen de muren te krijgen. Het was een controversieelinitiatief waartegen veel museumdirecteuren meteen te hoopliepen. Luiten: 'Van zulke kritiek trekt Els zich niets aan. Alsons bestuur eenmaal een besluit heeft genomen, zal ze dat doordik en dun verdedigen, ook al stond ze er eerst persoonlijk nietachter.'

Intellectueel, zeer belezen, attent, oprecht geïnteresseerdin haar omgeving, niet kwaad te krijgen (tenzij het fatsoen inhet geding komt), prettig gezelschap, gevoelig, punctueel en ooknog bescheiden: zodra Els Swaab ter sprake komt, regent hetloftuitingen. 'Een heel goede bestuurder', vindt Theo Bouwman,de scheidend topman van PCM Uitgevers. 'Heel verstandig', noemtTheo Strengers haar, medebestuurder bij Democratie & Media.'Ze forceert niets. Ik heb haar nog nooit met de vuist op tafelzien slaan.' Luiten: 'Els is een leuk, sociaal mens. Ze is denuchterheid zelve en beschikt over een gezond verstand. Op haarbestuurlijke niveau zijn dat zeldzame combinaties.' Informeernaar een minpuntje en het grote peinzen begint. Strengers, diehaar al kent sinds hun studententijd, komt niet verder dan: 'Ikvraag me wel eens af: wat wil je met je leven bereiken, Els?'

Honger naar macht kan het niet zijn, denkt hij zelf. 'Dat ishaar drijfveer helemaal niet', zegt Strengers. 'Misschien is zegevoelig voor de eer van sommige functies, maar ijdelheid is haarvreemd.' Swaab bezoekt het Concertgebouw niet om er gezien teworden, maar om er van de muziek te genieten. Dat is het groteverschil. 'Ik ben een teamspeler', heeft ze zelf gezegd. 'Ik ziehet als een sport om verschillende partijen op één lijn tekrijgen.' Naast advocaat werd ze daarom ook mediator. 'Het mooievan mediation is dat je geen partij kiest en geen oordeeluitspreekt. Ik laat de strijdende partijen stoom afblazen, enonderzoek hoe ik ze samen door een deur kan laten gaan.'

Dat is Swaab ten voeten uit. 'Aan Els kleven geen anekdotes',zegt Strengers. Een beetje saai dus? 'Nee, niet saai. Zeker niet.Je kunt ongelooflijk met haar lachen. Maar het ontaardt bij Elsnooit in chaos.' Ooit balanceerde ze op het randje van de dood,na een hevige longontsteking. Nog maar kort geleden werd zeverlaten door haar levensgezellin omdat die verliefd werd op eenander (Swaab heeft inmiddels ook zelf een nieuwe partner). Ookdie ervaringen hebben haar gevormd. Levensgeluk, meent zij,bestaat in het besef dat het leven niet altijd leuk hoeft tezijn. 'Dat je minder vaak teleurgesteld wordt wanneer jeverwachtingen niet te hooggespannen zijn.'

Geen groot strateeg, geen flamboyante persoonlijkheid: vooreen beroepsbestuurder als Els Swaab zijn het juist positieveeigenschappen. Of die haar ook geschikt maken om een kwakkelendeRaad voor Cultuur door politieke stormen naar een nieuw prestigete loodsen, blijft voorlopig een open vraag. Behalve voor GittaLuiten: 'Els is absoluut de persoon die de raad weer op de kaartkan zetten. Als zij het niet kan, kan niemand het.'

Meer over