Leerssen weet complexiteit van nationalisme helder te presenteren

 

Zijn we nationalistisch als we juichen bij een doelpunt van het Nederlands elftal? Waarom raakt het zwartepietendebat een open zenuw in onze samenleving? Het zijn vragen die aan bod komen in Nationalisme van de Amsterdamse hoogleraar Europese Studies Joep Leerssen . Het is verschenen in de reeks Elementaire Deeltjes, die deels uit vertalingen van de Very Short Introductions van Oxford University Press en deels uit nieuwe uitgaven bestaat. Zo zijn er al deeltjes gewijd aan Socrates (Ineke Sluiter), Milieu (Jacqueline Cramer) en Sterrenkunde (Govert Schilling). Wie de Engelse serie naast de Nederlandse legt, ziet direct een duidelijk verschil. De Engelse uitgaven zijn zakelijker, een soort studieboeken in zakformaat, waarbij kennisoverdracht voorop staat.

Essayistisch

Het deel van Joep Leerssen heeft een essayistisch karakter. We vinden bij hem geen overzicht van de belangrijkste theorieën over het nationalisme, het boek is een afspiegeling van zijn interesses. Dat betekent dat er veel aandacht is voor het 19de-eeuwse cultuurnationalisme. Leerssen kent een sleutelrol toe aan Duitse intellectuelen als Arndt en Fichte, die in reactie op de Napoleontische overheersing het Duitse nationaal gevoel omhoog stuwden, nog voordat er sprake was van een politieke eenheid. Hij wijst ook op vele andere culturele verschijningsvormen van het nationalisme, zoals het verzet tegen leenwoorden, de oprichting van standbeelden en de naamgeving van metrostations in grote steden als Londen en Parijs.

Dubbelzinnigheid

Leerssen heeft een onderhoudende en humoristische schrijfstijl. Moeiteloos plaatst hij Diderot, Charles De Gaulle, Anne Frank, Annie M.G. Schmidt en Olivier B. Bommel in een logisch verband. Dat brengt een relativerende, ironische ondertoon met zich mee, die meestal verfrissend werkt. Tegelijkertijd dreigt het gevaar dat bijna alles tot een vorm van 'banaal nationalisme' kan worden gereduceerd. Het wordt ronduit ongeloofwaardig wanneer Leerssen Anne Frank als een typisch uithangbord van de Nederlandse identiteit karakteriseert, omdat het Achterhuis en de vrouw op de damesfiets (Miep Gies) de ultieme Nederlandse eenvoud en huiselijkheid representeert (ja, gezellig knusjes bijeen in het achterhuis!). Hij gaat daarmee voorbij aan de internationale symboolfunctie van Anne Frank en de excessen van de Tweede Wereldoorlog.

Overtuigend is wél de rode draad van dubbelzinnigheid. Nationalisme is behoudend én vooruitstrevend, samenbindend én xenofoob, cultureel én politiek, onschuldig én potentieel gevaarlijk. Het is Leerssens verdienste dat hij die complexiteit zo helder en leesbaar weet te presenteren.

Meer over