AchtergrondWitwassen

Komt een boef bij de bank: de wondere wereld van het witwassen

Jaarlijks wordt in Nederland 13 miljard euro witgewassen.  Beeld Rein Janssen
Jaarlijks wordt in Nederland 13 miljard euro witgewassen.Beeld Rein Janssen

Jaarlijks wassen criminelen in Nederland naar schatting 13 miljard euro wit. Hoe doen ze dat eigenlijk? Verslaggever Koen Haegens ging op pad met een zak foute poen en moest aan Narcos denken: ‘Geld verdienen is makkelijk. Het houden, dát is moeilijk.’

10 duizend euro: ‘Lekker naar de Bijenkorf’

‘Hoeveel wilde je witwassen?’ De twee door de wol geverfde kenners van het Anti Money Laundering Centre (AMLC) kunnen hun lach niet inhouden. ‘Voor zo’n bedrag zet je geen witwasconstructie op’, herneemt Dick Crijns zich. ‘Daarmee kom je echt niet met je kop boven het maaiveld uit’, vult zijn collega Suzanne Visser hem aan. ‘Zoiets valt niemand op.’

Het leek zo’n simpel idee. De hoofdredacteur stopt zijn armlastige verslaggever voor de duur van het artikel wat geld toe – zwart. Duizend, misschien 10 duizend euro. Een rondgang langs kenners van het witwascircuit, financiële instellingen en opsporingsinstanties levert vervolgens een antwoord op die ogenschijnlijk eenvoudige vraag op: hoe gaat dat veelbesproken witwassen nou eigenlijk in zijn werk?

Zonder die cruciale, laatste stap kunnen drugshandelaren en fraudeurs weinig doen met hun verdiensten. Ze zouden boven op hun zwarte geld moeten blijven zitten of het moeten uitgeven, met het risico al snel de aandacht van justitie en de fiscus te trekken. In een wereld zonder witwassen loont misdaad niet. Des te opmerkelijker dat er lange tijd nauwelijks aandacht was voor de naar schatting 13 miljard euro aan fout geld die jaarlijks door Nederland sluipt.

Dat is veranderd. Sinds de recordschikking van 775 miljoen euro die ING in 2018 trof met het Openbaar Ministerie, staat witwassen in de schijnwerpers. De grootste bank van Nederland verwaarloosde jarenlang de wettelijk verplichte controles. Criminelen hadden vrij spel. Oud-topman Ralph Hamers wist de dans eerst te ontspringen, maar op last van de rechter wordt hij alsnog vervolgd. En ING bleek niet de enige. In 2019 registreerde de politie zo’n 1.400 witwasmisdrijven. Dat is fors meer dan de jaren ervoor, maar nog altijd het topje van de ijsberg. Opvallend is de prominente betrokkenheid van de ‘nette economie’.

Naar ABN Amro loopt op dit moment een strafrechtelijk onderzoek. Maar ook sommige trustkantoren, autohandelaren, juweliers, Amsterdamse souvenirwinkels en tal van andere bedrijven uit de ‘bovenwereld’ lijken al dan niet onbewust deel uit te maken van een reusachtige malafide infrastructuur. Een witwasstraat XL, gericht op het verdoezelen van de illegale herkomst van geld. Aan de ene kant gaan er vuile euro’s in, verdiend met cocaïne, xtc, belastingfraude of mensenhandel. Aan het einde rollen er schone euro’s uit. Schijnbaar keurig verdiend. Gereed voor gebruik.

De vraag is wat daartussenin gebeurt. Wat is er precies nodig voor witwassen? In een statige, gele villa in De Bilt doet het AMLC hier onderzoek naar. De burelen ogen uitgestorven vanwege de coronamaatregelen. De voorlichter heeft een dag eerder de verwarming alvast aangezet. ‘Het was hier ijskoud.’

Witwasspecialist Dick Crijns heeft er desondanks zin in vanochtend. ‘Ik geef cursussen over dit onderwerp aan rechters en officieren van justitie. Die kunnen vaak óók niet in 60 seconden uitleggen wat witwassen is’, stelt hij zijn bezoek gerust. Op een scherm aan de muur tovert hij een intimiderende sheet tevoorschijn met maar liefst 250 methoden. Van witwassen met bitcoins tot ‘vastgoed-abc’tjes’. Op de vraag of hij deze trucs met de buitenwereld deelt, klinkt een volmondig ‘ja’. ‘Ik heb liever 17 miljoen Nederlanders die het opvalt als er iets niet pluis is, zodat ze niet misbruikt worden voor witwassen, dan 1.650 Fiod-mensen’, verklaart hij.

Suzanne Visser valt hem bij. ‘Je snapt pas hoe het werkt als je leert denken als een crimineel.’ En nee, voor 10 duizend euro gaat die geen ingewikkelde witwasfratsen uithalen. Voor 20 duizend euro trouwens ook niet. ‘Ga lekker naar de Bijenkorf’, tipt ze. ‘En geef het verspreid over een aantal maanden uit. Eerlijk gezegd vrees ik dat het grootste deel van het zwarte geld in Nederland op die manier in ons financiële systeem komt.’

Van een van haar eerste zaken kent ze trouwens een tot de verbeelding sprekende variant hierop: het geld begraven. En dan later maar zien hoe het te spenderen. ‘Die man had een uitkering, maar leefde op Bali. Vervolgens vonden we een schatkaart. Bleek hij zijn zwarte geld in het bos te hebben verstopt.’

1 miljoen euro: tijd voor een nagelsalon – of tien

Aan het winkelen met zwart verdiende contanten zit een grens. Vanaf 10 duizend euro geldt een meldplicht voor contante aankopen. Het kabinet werkt zelfs aan een verbod vanaf 3.000 euro. Maar ook een crimineel die zijn consumptie uitsmeert over kleinere bedragen, kan vroeg of laat op de radar verschijnen. Bijvoorbeeld in Amersfoort, bij de afdeling Detecting Financial Crime (DFC) van ABN Amro.

Mede onder druk van toezichthouder De Nederlandsche Bank en het Openbaar Ministerie heeft de ABN Amro, die nog altijd voor meer dan de helft in overheidshanden is, de witwascontroles opgevoerd. Het aantal medewerkers op dat terrein is bijna verdriedubbeld tot 2.700. De uitdaging is om al die extra mensen met behulp van technologie slimmer te laten werken. ‘We proberen steeds meer informatie met elkaar te verbinden’, legt Robin de Jongh uit, de directeur van de afdeling. ‘Wat verwachten we dat een klant op zijn rekening gaat doen? En wat gebeurt er daadwerkelijk?’

Een speciaal team met onder meer psychologen, wiskundigen en criminologen analyseert hiervoor enorme bergen data. Met behulp van zogenoemde ‘advanced analytics’ vissen ze uit wat, in de woorden van teamleider Taco Boxem, ‘normaal cash-gedrag’ is. ‘Wat is logisch? Bij welke bedragen ligt de grens? Hoeveel contante stortingen zijn normaal? Alles wat daarbuiten valt, wordt eruit gepikt door onze systemen.’ Een medewerker van de bank zal zo’n transactie verder analyseren en indien nodig de klant om opheldering vragen. Heeft die geen goede verklaring, dan wordt de transactie bij de autoriteiten (de Financial Intelligence Unit) gemeld, wat in het uiterste geval leidt tot vervolging.

Grote hoeveelheden contante stortingen worden eruit gepikt.  Beeld Rein Janssen
Grote hoeveelheden contante stortingen worden eruit gepikt.Beeld Rein Janssen

Wie met grotere hoeveelheden zwart geld zit, zal zich daarom moeten verdiepen in witwassen. Dat geldt natuurlijk ook voor mensen bij wie het voorlopig bij dromen in die richting blijft – zoals ik dus. Stel dat ik in de toekomst wel over dat miljoen beschik. Wat moet ik dan doen met die zak foute poen?

Netflix biedt uitkomst. Uiteindelijk komt het allemaal neer op drie stappen, legt de foute advocaat Saul Goodman in Breaking Bad uit aan Jesse Pinkman, de drugsdealer. Nummer één: plaatsing. Vroeger was dat simpel, met stapels biljetten die het plaatselijke bankfiliaal werden binnengedragen, en anders volstond een ritje naar Zwitserland. Nu is meer vindingrijkheid nodig. Zoals de Nederlander liet zien die in 2018 tot een gevangenisstraf van drie jaar werd veroordeeld. Hij had zeker 8,8 miljoen euro witgewassen door cash geld te verpakken in kiprollades. Die waren verscheept naar Aruba – misschien in de hoop dat de banken daar minder streng controleerden.

Dat is pas het begin, want daarna komt stap twee: verhul de herkomst. In de woorden van Saul: ‘Ik neem jouw vuile geld en stop het tussen de mooie, schone cashflow van de nagelsalon.’ En dan natuurlijk de derde en laatste stap: integratie. Jesse, handelaar in crystal meth, krijgt zijn geld schoon en wel terug.

De oervorm van zo’n constructie komt van niemand minder dan Al Capone. De legendarische gangsterbaas verdiende tijdens de drooglegging in de jaren twintig een fortuin met de illegale verkoop van alcohol. Om die inkomsten een schijn van legaliteit te geven, zette hij een netwerk van wasserettes op. Capone gebruikte dus letterlijk wasmachines om te witwassen. Maar eigenlijk lenen alle zaken waar veel contanten over de toonbank gaan zich hiervoor, weet Taco Boxem van ABN Amro. ‘Neem autodealers. Toen we ze eens op een rijtje zetten, viel het op dat er een paar uitspringen die veel meer cash lijken te verdienen dan de rest.’

Wie dit in het wild wil zien, hoeft niet bij een bank of opsporingsinstantie te werken. Een tochtje naar de juiste winkelstraat volstaat. Zoals in Amsterdam. In de jaren negentig waren er talloze wisselkantoren. Na 2009 doken er verdacht veel ijs-, wafel- en Nutellawinkels op; winkels waarvan experts aannemen dat ze regelmatig worden gebruikt door witwassers, omdat toeristen de naam hebben contant af te rekenen.

En dan is er natuurlijk ook nog, zoals in veel Nederlandse steden, de opvallend grote dichtheid aan kapperszaken. ‘Het blijft meestal bij vermoedens, hè’, benadrukt fraudedeskundige Cees Schaap. ‘Slechts af en toe komt het tot een zaak. Want zie maar te bewijzen dat het om witwassen gaat. Dan moet je bij de deur gaan staan en wekenlang klanten tellen.’ Zelf begon ooit als politieagent op straat in Rotterdam. In de avonduren studeerde hij rechten. Later, als officier van justitie, stond hij aan de basis van enkele van de eerste grote witwasonderzoeken in Nederland.

Het voordeel voor mij als crimineel van die spreekwoordelijke kapperszaak, nagelsalon of zonnebankstudio? ‘Daar staat nauwelijks inkoop tegenover de omzet’, vertelt Schaap. ‘Dus daar kan je veel makkelijker mee sjoemelen. Met een slijterij of kroeg is dat moeilijker. Die kunnen niet doen alsof ze heel veel verdienen terwijl ze nauwelijks voorraad inslaan. Er is een oud voorbeeld uit een Arnhemse buurt waar het naar bier begon te ruiken. Bleek dat een café-eigenaar het ’s nachts liet weglopen in het riool. Dan weet je wel wat er aan de hand is.’

50 miljoen euro: groter en internationaler

Er komt een punt dat ik als bad guy té succesvol word om mijn inkomsten wit te wassen met een handvol Nederlandse winkels. Wat dan? ‘Ik zou het gewoon saai en simpel houden’, raadde Oliver Bullough, een Britse specialist op het terrein van foute geldstromen en auteur van het onvolprezen Moneyland, me enkele jaren terug aan. Aan het einde van ons interview vroeg ik hem hoe hij zelf een bedrag met zeven nullen voor mij zou verstoppen.

Nuchter begon Bullough op te sommen: ‘Een bankrekening op Cyprus. Op naam van een Britse lege vennootschap, die weer eigendom is van bedrijven op de Seychellen.’ Saai en simpel bleek een understatement, want dit is pas het begin. Wie zo veel geld heeft én niet in het oog wil springen, zal een bonafide inkomstenbron moeten verzinnen.

Het voordeel: Nederland is bij uitstek geschikt om de daartoe benodigde financiële structuren op te tuigen. Met dank aan de open economie, behulpzame juristen, een grote financiële sector en niet te vergeten het milde fiscale klimaat voor internationale bedrijven. ‘Al deze kenmerken maken het voor criminelen interessant om hun crimineel verkregen geld in Nederland wit te wassen’, schrijft nota bene het aan het ministerie van Justitie en Veiligheid gelieerde Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum in een recent rapport.

Nederland voert een wankele koorddansact op, beaamt Brigitte Unger, hoogleraar economie van de publieke sector aan de Universiteit Utrecht. ‘We proberen grote bedrijven aan te trekken met belastingvoordelen, maar de criminelen met hun foute euro’s en dollars willen we niet. Die scheiding is heel moeilijk.’ De schatting van 13 miljard euro die hier jaarlijks zou worden witgewassen, waarvan grofweg de helft van criminaliteit van eigen bodem is, komt uit haar jarenlange onderzoek. Daaruit blijkt ook dat Nederland steevast in de top-10 staat van aantrekkelijkste witwasplekken. Luxemburg heeft de twijfelachtige eer de lijst aan te voeren.

Bij de prominente positie van Nederland past trouwens wel een kanttekening, zegt Unger: ‘Als het om drugsgeld gaat, is Nederland absoluut strenger geworden. Maar de definitie van witwassen wordt steeds ruimer. Na drugshandel werden terrorisme en corruptie eronder geschoven. Tegenwoordig is ook iedereen die zijn belasting niet betaalt officieel een witwasser. Wie willen we nou pakken met dit beleid: zware criminelen, of half Nederland dat iets zwart betaalt of verdient?’

De vraag voor mij is hoe ik deze kennis kan aanwenden om een grotere, internationale witwasmachine te bouwen. Terug in de villa van het Anti Money Laundering Centre in De Bilt tekent Dick Crijns op een flap-over een blauw poppetje met een grote zak roebels. Hij herinnert me aan de drie magische witwasfasen. ‘Zet dat geld dus eerst om in iets anders, bijvoorbeeld door met cash prepaid tegoeden te kopen.’ Daar is internationaal een levendige zwarte markt voor. Twee: zet in een ver land een callcenter aan het werk om hiermee te bellen naar gok- en pornosites. Liefst via een keten van andere bedrijven, waaronder een respectabele, beursgenoteerde onderneming, want dat geeft vertrouwen. De aap komt uit de mouw bij stap drie. De websites zijn stiekem eigendom van datzelfde blauwe poppetje met de zak geld, legt Crijns uit. ‘Die boef heeft hiermee een legitieme reden gecreëerd waarmee hij al dat geld zou hebben verdiend, zodat hij er rustig van kan gaan genieten. Alleen zand in de ogen strooien is daarvoor niet genoeg. Je wilt niet dat de Belastingdienst bij jou aanbelt met de vraag waar dat geld vandaan komt.’

Vergezocht? Anderhalf jaar geleden deed een klein legertje agenten en geldhonden een inval op een bedrijventerrein in Beverwijk waar maar liefst veertig telecombedrijven actief waren. Het vermoeden was dat die zich meer bezighielden met ondergronds bankieren dan met telefoonverkeer. De politie nam contant geld in beslag, administraties en valse merktelefoons.

Voor de schurk die het nu begint te duizelen, is er goed nieuws: gespecialiseerde dienstverleners bieden dit soort complexe structuren kant-en-klaar aan. Wat op dit moment in de mode is? De mondiale waakhond FATF waarschuwt in een recent rapport voor ‘trade-based money laundering’. Witwassen via de internationale handel in goederen dus, zoals tweedehandsauto’s en bloemen. In Nederland werden tussen 2014 en 2019 bijvoorbeeld voor bijna 150 miljoen euro aardappelen en uien gekocht om te exporteren naar Afrika. Contant. Volgens de handelaren omdat in een land als Mauritanië geen goed functionerend bankenstelsel is, maar justitie vermoedt witwassen.

Crijns herkent dit. ‘Het is een markt waarin we criminelen steeds vaker zien gaan. Zeker nu activiteiten als porno, gokken en immateriële dienstverlening eerder als verdacht worden beschouwd.’

500 miljoen (of nog veel meer): terug naar doodgewoon papier

Uiteindelijk is het een soort wapenwedloop, legde een hooggeplaatste Rabobank-medewerker me ooit uit. Hoe scherper de bovenwereld reageert op witwassen, hoe ingewikkelder de methoden die de onderwereld moet verzinnen. ‘Witwassen is er altijd geweest, en het zal nooit verdwijnen’, denkt ook fraudedeskundige Schaap. ‘Het is net als in de rest in de economie. Je hebt een goederenstroom, drugs dus. Daar staat altijd een geldstroom tegenover.’

Hoe beter de opsporing, hoe langer en ingewikkelder de reis die deze geldstroom moet afleggen. ‘Maar er zullen altijd armlastige landen blijven die behoefte hebben aan harde, vreemde valuta.’ Als het geld daar eenmaal is aangekomen op een goed afgeschermde bankrekening, leent de crimineel het bijvoorbeeld uit aan een bedrijf in Nederland, en de cirkel is rond.

Blijft over wat Schaap het ‘volumeprobleem’ van de crimineel noemt. Eén tas drugs kan volgens hem zomaar tien zakken cash opleveren. Die kan hij witwassen. Maar wat als het honderd tassen drugs worden? Of 10 duizend? De Colombiaanse drugsbaron Pablo Escobar besloot zijn geld ooit van gekkigheid maar in de grond te begraven. Later bleken zijn drugsdollars te zijn weggerot.

‘Geld verdienen is makkelijk voor een drugshandelaar’, peinst de besnorde rechercheur Javier Peña in Narcos, de Netflix-serie over Escobar. ‘Het houden, dát is moeilijk.’ Aan het einde van de rit blijken criminele inkomsten, zolang je er niks mee kunt doen in de bovenwereld, hun magie te verliezen. Dan wordt het weer doodgewoon, waardeloos papier. 

Misschien moet ik het toch maar gewoon bij de journalistiek houden. Dat levert naar criminele maatstaven slechts een miezerig inkomen op. Maar die paar duizend euro belandt wel zonder enige hapering op mijn bankrekening. Blinkend schoon en klaar om gebruikt te worden.

Meer over