Knielen op een bed violen strompelt neerslachtig voort

De mager gemotiveerde radicalisering komt plompverloren in beeld met gravures vol getuchtigde zondaars. Sombogaart laat weinig aan de verbeelding over. Barry Atsma groeit gaandeweg in zijn rol, eenmaal voldoende bezeten en afgepeigerd. Noortje Herlaar speelt dienstbaar en ingetogen.

Barry Atsma als Hans Sievez en Bart Reuten als zoon Ruben in Knielen op een bed violen. Beeld Elmer van der Marel
Barry Atsma als Hans Sievez en Bart Reuten als zoon Ruben in Knielen op een bed violen.Beeld Elmer van der Marel

Paul Verhoeven zag er na lang wikken en wegen toch maar vanaf. De held in Knielen op een bed violen was te somber voor een film, te negatief.

Maar dat Jan Siebelinks meesterstuk en autobiografische bestseller over bloemkweker Jan Sievez nu alsnog in de bioscoop verschijnt, mag niet verbazen. Ruim zevenhonderdduizend verkochte boeken sinds de eerste druk in 2005; nogal een publiek.

En dan dat typische, klassiek Hollandse gegeven: over dat neerslachtige geloof van die mannetjes in het zwart, verbeten biddend tot een God die hen niet wraakzuchtig genoeg kan zijn. De Tale Kanaäns, met veel 'knersing der tanden'.

Siebelink portretteerde zijn vader, die het geloof als een sluimerend virus meedroeg - vroeg of laat stak het altijd weer de kop op.

Minder grimmige regievisie

Ben Sombogaart, de man die met vakkundig gemaakt melodrama (De Tweeling, Bride Flight, De storm) al vaker een breed publiek wist te bereiken, koos een minder grimmige regievisie. Met aandacht voor het vrouwelijk perspectief. Echtgenote Margje (Noortje Herlaar) keert haar man nooit geheel de rug toe, maar kan hem ook niet echt begrijpen.

Dat laatste kun je je goed voorstellen, al was het maar omdat het geloof in Knielen op een bed violen zo plots toeslaat. Eerst fronst Barry Atsma's Sievez wat af. De zaken gaan slecht en de bloemkweker laat zich piepelen door niet-betalende klanten. Om dan direct in de ban te raken van de zonderlinge prediker (Marcel Hensema) die zomaar opduikt uit een gat in de heg, met een koffer vol zwaar gristelijke lectuur.

Deze wat mager gemotiveerde radicalisering wordt plompverloren in beeld gebracht. Sombogaart strooit flitsen van gravures vol getuchtigde zondaars op de Dag des Oordeels, elke keer als de kweker een religieuze bevlieging doormaakt. Zo laat Knielen op een bed violen weinig ruimte voor de verbeelding: als het goed gaat met de kweker, schijnt de zon; zo niet, dan heerst de schaduw. En als de prediker opduikt, is daar steeds die omineus waarschuwende muziek.

Het meest religieuze moment in het noodlotsdrama kapseist onder die behandeling. Een spreeuwenzwerm, een bak licht aan de hemel, Atsma op de knieën, vertraagd gefilmd - zo verschijnt God enkel nog in de Nederlandse speelfilm.

Verhoeven haakte af

Al in 2005, een jaar na verschijning van Jan Siebelinks roman, nam Paul Verhoeven een optie op de filmrechten. Gerard Soeteman leverde een scenario, maar Verhoeven zag ervan af. Hij kon onvoldoende sympathie opbrengen voor het hoofdpersonage, zei hij. Ben Sombogaart nam het stokje over. Volgens producent Alain de Levita wilde Verhoeven er een te grote film van maken. 'Hij vroeg dingen die hij in Hollywood gewend was, maar die voor Nederlandse films niet reëel zijn.'

Een afgepeigerde en bezeten Atsma

Maar de opzet van Sombogaart en scenarist Hugo Heinen slaagt wel in sommige andere opzichten. De inzet van humor bijvoorbeeld verzacht niet enkel de somberte maar demonstreert tevens de pijn en onmacht van die minder gelovige gezinsleden. 'Papa heeft te hard gewerkt', zegt Margje, als haar zoontje kond doet van vaders epifanie. En Atsma groeit gaandeweg in zijn rol, eenmaal voldoende bezeten en afgepeigerd. De scène waarin hij voor de ouderlingen getuigt van zijn visioen is goed getroffen. Daar vangt Sombogaart iets wezenlijks in de relatie sekteleider- volgeling: hun wederzijdse afhankelijkheid.

Hensema en Bert Luppes zijn goed gecast als predikers. Het zijn strenge mannen die een zeker genot ontlenen aan hun positie als voorganger, maar bedoelen het niet zo slecht. Herlaar speelt dienstbaar, ingetogen. Geen memorabele rol, maar ook nooit te sterk aangezet.

Dat Knielen op een bed violen zo'n veertig jaar uit het leven van de kweker moet beslaan, wreekt zich in de tweede helft van de film. Daarin wordt de nogal veranderlijke relatie met Sievez' opgroeiende kinderen te haastig verteld. Zo strompelt dit religieuze noodlotsdrama voort, al voegt Sombogaart toch ook iets toe: een mildere kijk op de godsdienstfanaticus.

Knielen op een bed violen. Drama. Regie. Ben Sombogaart. Met Barry Atsma, Noortje Herlaar, Marcel Hensema, Bert Luppes. 112 min. In 94 zalen.

Meer over