InterviewLauren Greenfield

Kingmaker-regisseur over haar documentaire rond Imelda Marcos: ‘De grimmigheid besluipt je’

Imelda Marcos in The Kingmaker.  Beeld
Imelda Marcos in The Kingmaker.

Lauren Greenfield legt al jaren de wereld van de allerrijksten vast. Haar film over Imelda Marcos begint geestig, maar wordt stilletjes grimmiger. ‘In 2014 nam niemand Imelda en haar politieke bemoeienis echt serieus. In 2016 lachte niemand meer.’

Schoenen. Zo’n drieduizend paar. Plat en met hak, van Chanel tot Dior. Toen de Filipijnse dictator Ferdinand Marcos werd afgezet in 1986 en met zijn vrouw Imelda en hun kinderen naar het buitenland vluchtte, troffen de opstandelingen in het Malacanang Paleis haar duizelingwekkende schoenencollectie aan – zo’n acht jaar zou ze elke dag iets anders aan haar voeten kunnen dragen.

Die excentrieke Imelda (inmiddels 91) met haar schoenen werden een symbool voor de overdadige rijkdom die de familie had vergaard, in de ruim twintig jaar dat Marcos regeerde. Voor de decadente luxe die ze zich hadden gepermitteerd terwijl ze de bevolking keihard onderdrukten en het land in een financiële afgrond hadden gestort.

‘Imelda was voor mij altijd een soort iconisch referentiepunt’, vertelt documentairemaker Lauren Greenfield tijdens het filmdocumentairefestival Idfa in Amsterdam, waar haar portret van Imelda Marcos, The Kingmaker, in Nederland in première ging. Greenfield fotografeert en filmt de rijken der aarde al sinds 1992, in haar omvangrijke fotoproject Generation Wealth bijvoorbeeld, of in de documentaire Queen of Versailles. De ‘één procent’ schittert in haar werk in al zijn megalomane, materialistische en irrationele glorie, in hun eigen kleine, afgeschermde wereld.

Een genadeloze factcheck op de verhalen van Imelda Marcos
Greenfield laat Marcos’ van de werkelijkheid losgezongen bubbel frontaal klappen op de realiteit. En dat is noodzakelijk, schrijft Berend Jan Bockting in zijn recensie van The Kingmaker.

Toch werd Greenfields interesse voor Imelda pas echt gewekt toen ze een artikel las over het ‘diereneiland’ dat Marcos had gecreëerd. Zebra’s, gazellen, leeuwen, allerlei dieren liet ze lukraak invliegen vanuit Afrika, terwijl ze de lokale bevolking dwong te verhuizen. Al snel boeide het project Imelda niet meer. Het eiland is er nog steeds, bevolkt door hongerige roofdieren, giraffen die door inteelt hun kop niet meer omhoog kunnen houden en hun verpauperde verzorgers. ‘Mensen noemen die schoenen als toppunt van decadentie, maar dit eiland is pas echt de overtreffende trap. Het gaat hier om levende wezens, om mensen. Daar wilde ik een film over maken.’

Het liep anders. Toen Greenfield Imelda interviewde in haar protserig dure huizen, volgestouwd met vergulde beelden en schilderijen van Michelangelo, toen ze haar volgde bij haar bezoekjes aan het ziekenhuis waarbij ze bankbiljetten uitdeelt aan kankerpatiënten, begon een besef door te dringen. De weduwe Marcos is niet de excentrieke arme-mensen-knuffelaar die ze op het eerste gezicht lijkt. Ze is manipulatief, wil het verhaal naar haar hand zetten, en heeft de touwtjes graag strak in handen. In de periode dat Greenfield filmde, probeerde ze steeds opzichtiger haar politieke invloed te vergroten. In 2015 probeerde ze haar zoon Bongbong tot vice-president te laten verkiezen, onder meer door strategisch de campagne van Duterte te financieren, de man die sindsdien met harde hand het land regeert.

Wat was aanvankelijk uw indruk van Imelda?

‘Ze is een fantastische verhalenverteller, een genot om mee te praten. Als geïnterviewde geeft ze veel: ze is niet terughoudend, zoals Amerikaanse politici, ze zegt wat ze wil en omdat ze er van overtuigd is dat ze nooit iets verkeerd heeft gedaan is ze verbluffend open. Aanvankelijk leek het me een oud vrouwtje dat terugblikt met een roze bril. Hooguit had ze wat last van waanvoorstellingen.

‘Als je haar vaker spreekt, merk je dat ze blijft hangen in vaste riedeltjes, maar even makkelijk blaast ze je weer van je sokken met iets compleet onverwachts. ‘Wil je het gymnasium zien?’, vroeg ze eens. Dat bleek een ruimte die compleet gevuld was met rechtbankdocumenten, opgestapeld en tentoongesteld als in een museum.

‘We wisten nooit wat er ging gebeuren. Soms moesten we weken wachten en dan belde ze plotseling: ik ben over een uurtje in het parlement, dan kun je me filmen. Alles gebeurde op haar voorwaarden, dat wilde ik ook laten zien.’

Marcos in The Kingmaker Beeld
Marcos in The Kingmaker

Ze is daarbij gewiekster dan u had gedacht. ‘De waarheid is niet echt’, zegt ze ergens. ‘Perceptie is echt.’

“De media hebben meer macht dan wapens’. Ze heeft van dat soort krachtige statements. Volgens een van mijn sprekers zet ze die schoenenmythe bijvoorbeeld ook welbewust in als afleiding. Als je een beetje gek bent, wordt veel je vergeven. Ik denk dat we onderschatten hoeveel macht ze heeft, en daar maakt ze gebruik van. Zoals ze ook achter de schermen gebruik maakte van haar vrouwelijkheid. In de jaren tachtig danste ze met machtige mannen als Reagan en Kissinger, charmeerde ze.

‘Toen ik me realiseerde hoe onbetrouwbaar én verleidelijk ze als verteller is, wist ik dat ik dit keer buiten haar wereld moest filmen. Ik voelde een verantwoordelijkheid om de waarheid te vertellen, om ook de overlevenden die gemarteld zijn onder dat regime aan het woord te laten.’

Voor dat moment is The Kingmaker soms bijzonder geestig. Hoe lastig was die balans tussen ernst en humor?

‘Mijn editor is een Deen en die zijn nogal serieus aangelegd. ‘Niet álles hoeft grappig te zijn’, zei hij vaak. Maar ik vond juist dat het zo humoristisch mogelijk moest zijn aan het begin. Ik verleid de kijker graag met zwarte humor, en bovendien maakt Imelda’s zelfspot haar sympathiek en menselijk. Daardoor verwacht je niet dat de documentaire zo grimmig zal worden. Het besluipt je. En dat spiegelt in zekere zin wat er gebeurde in de Filipijnen: in 2014 nam niemand Imelda en haar politieke bemoeienis echt serieus. In 2016 lachte niemand meer.’

Ook grappig: u prikt gaten in haar façade door ook de momenten voor de officiële interviews te tonen. Door te laten zien hoe druk ze bezig is met hoe ze overkomt.

‘Ik zocht in de montage voortdurend naar de spanning tussen het verhaal dat zij me vertelde en het verhaal dat ik wilde vertellen. Ik wilde die gekunsteldheid tonen. Zo had ze bijvoorbeeld tafeltjes klaar gezet met portretten van alle wereldleiders met wie ze gewerkt had. En dan stoot ze er een om, waardoor ze als dominostenen omtuimelen.’

Ik hapte letterlijk naar adem op dat moment in de documentaire. Ik dacht dat ze zou gaan flippen toen haar perfecte plaatje werd verpest.

‘Ze knipperde niet eens. Ze ging onverstoord verder met haar verhaal. En dat zegt zo veel over haar. Alle rechtszaken, alle negatieve artikelen; het raakt haar niet emotioneel en ze gaat gewoon door. Maar wat ook belangrijk is in die scène, is de man die de glasscherven opveegt. Het is net als met dat safari-eiland: decennia later moeten mensen nog steeds de rotzooi die ze daar heeft veroorzaakt opruimen, en zij is zich er niet eens van bewust.

‘Tot het laatste interview heb ik nog op iets van berouw gehoopt. Maar toen ik haar volgde tijdens de verkiezingen realiseerde ik me dat ze geen spijt zou kunnen hebben. De schade die de familie Marcos heeft aangericht, de permanente armoede waarin ze het land hebben ondergedompeld, leidde ertoe dat een sterke man weer de macht kon grijpen.’

Lauren Greenfield. Beeld Getty Images
Lauren Greenfield.Beeld Getty Images

U werkte aan de documentaire van 2014 tot 2019. In die periode werd ook Trump verkozen.

‘Tijdens de Amerikaanse verkiezingen was ik aan het monteren en ik zag zo veel parallellen. Vooral in de manier waarop ze gebruik maakten van het verspreiden van valse informatie via sociale media. Veel Filipijnen volgen het nieuws via Facebook. Dus op die manier kun je heel effectief de geschiedenis herschrijven in een land waar een groot deel van de stemmers te jong is om zich de jaren tachtig te herinneren. We moeten ons niet laten afleiden door die schoenen. Dit is een verhaal dat niet alleen over de Filipijnen gaat of over de geschiedenis. The Kingmaker toont hoe fragiel de democratie is. Ook die van ons.’

Denkt u dat ze u ook al die toegang heeft gegeven vanwege haar politieke campagne?

‘De Amerikaanse pers doet er daar niet zoveel toe. Ik denk dat ze het vooral deed uit nostalgie naar het wereldtoneel, naar de tijd dat ze Mao, Nixon en Kadhafi tot haar kennissenkring kon rekenen, dat ze in hotels als het Waldorf verbleef en aandacht kreeg van de westerse pers. Maar ik denk wel dat ze haar verhaal graag wilde vertellen omdat ze bezig was met ‘rebranding’.

U heeft zich gespecialiseerd in portretten van de rijksten der aarde. Hebben die een soort gemeenschappelijke mentaliteit?

‘Ik zou niet op die manier willen generaliseren. Waar ik vooral naar kijk, zijn mensen die verslaafd zijn aan meer. Of ze nu rijk zijn, of arm, of ertussenin. Daarom besteed ik aan het begin van The Kingmaker ook aandacht aan Imelda’s achtergrond: ze was een wees die opgroeide in armoede. Ik vertel hoe ze haar schoonheid gebruikte om via haar relatie met Marcos te ontsnappen aan die omstandigheden. En als hij haar dan bedriegt, wordt ze onverzadigbaar. Het gaat niet om schoenen of designerkleding of schilderijen, maar het is een gat dat ze wil vullen. Imelda wil liefde kopen. En daar is ze in de film heel eerlijk over.’

Rijkdom in beeld

Lauren Greenfield is de ‘belangrijkste visuele chroniqueur van de Amerikaanse plutocratie’, aldus The New York Times. Haar foto’s werden gepubliceerd inThe New Yorker, GQ en New York Times Magazine. In de documentaire Queen of Versailles (2012) volgde ze een stel miljonairs bij de bouw van hun protserige en peperdure droomkasteel – tot de economische crisis toesloeg. In Generation Wealth (2018) portretteert ze ‘de rijkste generatie die de wereld ooit gekend heeft’. Greenfield werk was in diverse musea te zien; vorig jaar was in het Fotomuseum Den Haag een overzichtstentoonstelling te zien.

Meer over