Oog voor detail

Kijk naar dit originele schilderij, en je ziet toch niet wat er ooit was

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, houdt kunstenaars al eeuwen bezig. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: kleur.

Wieteke van Zeil
Portrait of Aletta Hanemans (1606-1653), Frans Hals Beeld Mauritshuis
Portrait of Aletta Hanemans (1606-1653), Frans HalsBeeld Mauritshuis

Wat je ziet, neem je als gegeven. Dus toen ik deze jurk zag, dacht ik even: wat tof dat Frans Hals twee kleuren – roze en geel – in een satijnen rok heeft geschilderd. Er is een speciale techniek om stoffen met twee kleuren te weven: de rechte draad in blauw, bijvoorbeeld, en de dwarse draad in rood. Je krijgt dan een bijzonder effect in de plooien, waarbij de glans in de verlichte delen een andere kleur heeft dan de glans in de schaduwdelen. De techniek heet changeant of in het Italiaans cangiante en werd voor stof al gebruikt in de 7de eeuw. In de schilderkunst zie je het vanaf de vroege Renaissance, hoewel er zeldzame eerdere afbeeldingen bestaan. Het is extreem moeilijk om dat effect ook overtuigend te schilderen en misschien daarom werd het ook een van de vier basismethoden uit de Renaissanceschilderkunst, naast onder meer chiaroscuro (licht-donker-contrasten). Michelangelo ging er los mee in de kleding van zijn figuren op het plafond van de Sixtijnse Kapel, zoals je hier kunt zien in twee stoffen die de profeet Daniël draagt: de ene weerkaatst geel en groen, de andere blauw en rood. Een minder goed geslaagde, maar ook veel eerder geschilderde versie draagt het kindeke Jezus van Ambrogio Lorenzetti: met cartoonachtige streepjes lopen blauw en rood door elkaar. Van een afstand mengen de kleuren tot er een illusie van cangiantismo (de heropleving van cangiante) ontstaat.

Portrait of Aletta Hanemans (1606-1653), Frans Hals Beeld Mauritshuis
Portrait of Aletta Hanemans (1606-1653), Frans HalsBeeld Mauritshuis

Dus deze jurk leek me daar een mooie, wild-op-z’n-Frans-Hals-versie van. De hele outfit van Aletta Hanemans is fantastisch: handschoenen met gekleurde kwastjes, een zwarte overjurk met bloemen erin geweven, en een lijfje – een ‘bruidsborst’ – van duur gouddraad waarin allerlei bloemen zijn verwerkt die symbool staan voor het huwelijk. Zo’n gouden ketting wil ik ook wel als ceintuur en de mode om (trouw)ringen om de wijsvinger te dragen zou gauw moeten terugkomen. Hoelang zou aankleden hebben geduurd voor meiden in de 17de eeuw?

Maar alles is niet wat je denkt dat je ziet, zo bleek in de verrassende tentoonstelling Facelifts & make-overs, die vroegtijdig door corona moest sluiten. Daarin gaf het jaloersmakend leuke restauratieteam van het Mauritshuis prijs tegen welke dilemma’s ze aanlopen als een kostbaar, eeuwenoud schilderij moet worden gerestaureerd. Verf die loslaat van de koperen ondergrond (hoe zet je daar lijm onder?), een prachtig schilderijtje dat gevernist blijkt met bootlak, dat alleen met een minuscuul mesje kan worden afgekrabd – dat soort dingen. Het 21ste-eeuwse restauratiewerk lijkt me hét tegengif voor de snelle, door impulsen gedreven en door techniek en media opgejaagde levensstijl van de rest van de mensheid. Monnikenwerk met materiaalliefde is het.

Gelukkig staan alle filmpjes van de restauratoren nog op de website van het museum en zo kun je onderzoeker Fahed Ibrahim zien vertellen dat dit dus géén voorbeeld van changeant is. Wat we zien is niet wat Hals schilderde.

Ooit was de jurk paars. Prachtig, diep en glanzend paars. Ibrahim laat zien dat Hals koos voor twee kleuren om tot dat paars te komen: smalt voor blauw en cochenillerode lak voor het rood. Smalt komt van glas, de rode lak van Zuid-Amerikaanse bladluizen. Beide pigmenten vervagen in dertig jaar tijd, dit bleef ervan over. Het mooie is dat de tentoonstelling je als kijker helpt meedenken over de dilemma’s voor restauratie. Zou dit paars moeten worden hersteld? Digitaal is het geen probleem, het ziet er prachtig uit, maar wat te doen met de kostbare verflaag zelf? Ze hebben het voorlopig zo gelaten. Dus wij zien nu wat er nooit was: een woest geschilderde illusie van cangiante satijn.

Frans Hals, Aletta Hanemans, 1625, olieverf op doek, 98,3 x 123,8 cm, Mauritshuis Den Haag.

Michelangelo, Sixtijnse Kapel, detail van de profeet Daniël, 1508-12. Beeld Vaticaan
Michelangelo, Sixtijnse Kapel, detail van de profeet Daniël, 1508-12.Beeld Vaticaan
Ambrogio Lorenzetti, Presentatie in de Tempel (detail), 1342 Beeld Uffizi
Ambrogio Lorenzetti, Presentatie in de Tempel (detail), 1342Beeld Uffizi

Extra beeld:

Michelangelo, Sixtijnse Kapel, detail van de profeet Daniël, 1508-12, Vaticaan.

Ambrogio Lorenzetti, Presentatie in de Tempel (detail), 1342, Uffizi.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over