Kermis op het verhoogde plein

Dit had een juichende recensie kunnen zijn. Een belangrijk boek van een belangrijke Franse schrijver, vertaald door een belangrijke Nederlandse vakbroeder en uitgegeven bij een van de weinige overgebleven kwaliteitsuitgeverijen: succes verzekerd, zou je zeggen....

De bespreking zou zich dan hebben toegespitst op de bijzondere plaatsdie het boek (Un Pedigree) inneemt binnen het oeuvre van de schrijver(Patrick Modiano): het biedt inzicht in het troebele leven waaraan datoeuvre is ontsprongen, in de dubbele zin van voortgekomen en ontsnapt, ende recensent zou zijn bewondering hebben geuit voor de van ieder sentimentgespeende wijze waarop de auteur zijn jeugd aan zich voorbij laat trekkenom er definitief afstand van te nemen. En natuurlijk zou de vertaler(Bernlef) een flinke pluim hebben gekregen voor de vorm waarin dat allesin het Nederlands tot klinken was gebracht: ingetogen, kaal, trefzeker -volledig in harmonie met de sobere, glasheldere stijl die Modiano in hetFrans hanteert.

Bernlef, groot bewonderaar van Modiano's werk, is een ervaren vertaler,met name van Engelstalige en Zweedse poëzie. In interviews zegt hijbovendien zeer zinnige dingen over de kunst van het vertalen. Maar helaas,dit boek heeft hij volledig verprutst: onleesbaar gemaakt, domweg doordathij te veel niet heeft begrepen. Geen enkele vertaling is identiek aan hetorigineel, vertalen is altijd herscheppen met andere middelen, maar juistvan een herschepping is in dit geval geen sprake: in Bernlefs Nederlandskan de tekst niet op eigen benen staan, en het zou van grote minachtingvoor schrijver én lezer getuigen om het boek hier enthousiast te besprekenalsof de vertaling niet meer is dan een verpakking die zich probleemlooslaat verwijderen.

Het boek dat nu in de boekhandels ligt is geen Modiano. Erger nog, hetis ook geen Bernlef. Bij de schrijver van Hersenschimmen en De onzichtbarejongen zou het Kanaal niet 'de Manche' heten en de donkerharige LuckyLuciano geen 'bruine man' zijn. Zwarthandelaars zouden bij hem niet in'geheime broeinesten' maar in obscure kantoortjes werken, een winkel zougeen 'zaakwaarnemer' maar een bedrijfsleider hebben en er zou geen kermiszijn op 'het verhoogde plein' van de Boulevard des Batignolles, maar in demiddenberm (in het Frans terre-plein geheten). De schrijver Bernlefbegrijpt wat hij opschrijft, de Modiano-vertaler Bernlef is blijkbaar blindvoor zijn eigen Nederlands.

Sommige fouten komen rechtstreeks uit de Frans-Nederlandse Van Dale,de vertaler heeft dan klakkeloos een vertaling gekozen en niet verdernagedacht. Maar meestal is het probleem juist dat hij niet in hetwoordenboek heeft gekeken: agenten van de Duitse geheime dienst (servicesspéciaux) worden 'agenten van Duitse speciale diensten', overheidsdiensten(services administratifs) worden 'administratieve diensten', de handelsnaam(raison sociale) van een firma wordt de 'bestaansreden' en een heikelesituatie (mauvais pas) een 'misstap'. Een naamloze Mauritiaanse (uneMauricienne) krijgt een voornaam: Mauricienne. En keer op keer wordtignorer ('niet weten') vertaald als 'negeren': 'Hij was er altijd ingezelschap van verscheidene mensen van wie ik de namen negeer.'

Al deze voorbeelden zijn ontleend aan de eerste 15 bladzijden, en hetlijstje is niet uitputtend. Maar nog veel opmerkelijker dan het groteaantal vertaalfouten is de stilistische onbeholpenheid - terwijl Bernlefsstilistische kwaliteiten toch de reden moeten zijn geweest om hem voor dezevertaling te vragen. Neem deze kernpassage, waaraan de titel ontleend is:'Ik ben een hond die voorgeeft een stamboek te hebben. Mijn moeder en vaderzijn niet in verband te brengen met een welomschreven milieu. Zo heen enweer geslingerd, zo onzeker dat ik mij er met geweld toe moet zetten eenpaar sporen en bakens te vinden in dit drijfzand.' Je hebt het Frans erbijnodig om het te begrijpen: zijn ouders hadden zo'n onstabiel, wisselvalligleven dat hij zijn uiterste best moet doen om er grip op te krijgen.

Elke lezer van een vertaling gaat er onbewust van uit dat het boek dathij in handen heeft een getrouwe weergave van het origineel is. Over devraag wat die getrouwheid precies inhoudt valt van alles te zeggen(bijvoorbeeld dat elke goede vertaling fungeert als een zoeklicht, eenimpliciet leesvoorstel: 'Kijk, dit staat er!'), maar vaststaat dat de lezerafhaakt zodra hij het gevoel krijgt dat het ongeschreven contract wordtverbroken. Dat is wat hier gebeurt, want tegenover de vele uitglijdersstaat geen sublieme stijl die alles goed maakt. Daar biedt het Franstrouwens ook geen ruimte voor, en dat is precies de moeilijkheid van ditsoort onopgesmukte teksten: de vertaler kan nooit eens lekker uitpakken,elk smetje is zichtbaar.

Maar de grootste smet rust in dit geval misschien wel op de uitgever,het deftige huis Querido. Daar heeft men op minstens drie momentengeblunderd: door Bernlef te vragen voor deze vertaling, door het resultaatniet grondig te laten nakijken door iemand die het Frans machtig is (en hetNederlands, want zo te zien is er ook geen corrector aan te pas gekomen)en door het boek ten slotte schaamteloos aan de man te brengen als deunieke ontmoeting van twee verwante zielen ('Bernlef is de ideale vertalervoor Modiano's sublieme stijl', schreeuwt het omslag). Het is het huidigeliteraire bedrijf ten voeten uit: kwaliteit is een bijkomstige eigenschapgeworden van het product dat literatuur heet.

Rest de grote vraag hoe Bernlef Modiano tot nu toe heeft gelezen. Inhet Frans? Dan moet hij veel hebben gemist, net als al die andere lezersdie liever in een vreemde taal dan in hun eigen moedertaal lezen. Tip vooruitgeverij Querido: neem direct contact op met Maarten Elzinga, de vertalervan de vorige vier boeken van Modiano, en bied hem een vorstelijk contractaan voor de volgende vier.

Martin de Haan

Patrick Modiano: Een stamboekVertaald uit Frans door BernlefQuerido108pagina's 14,95ISBN 90 214 7489 1Vertaald uit Frans doorBernlefQuerido108 pagina's 14,95ISBN 90 214 7489 1

Meer over