profielCultura Nova

Jubilerend festival Cultura Nova speelt met vuur in spectaculaire openingsvoorstelling

Cultura Nova, het grootste cultuurfestival van Limburg, vindt voor de dertigste keer plaats en opent vrijdag groots en vurig.

In 2017 opende het Duitse Theater Titanick festival Cultura Nova met de optocht ‘Firebirds’. Beeld Luc Lodder
In 2017 opende het Duitse Theater Titanick festival Cultura Nova met de optocht ‘Firebirds’.Beeld Luc Lodder

Ratelende vliegwielen scheuren de bocht om van het Pancratiusplein in Heerlen. Mafkezen met propellers op pilotencaps banen zich een weg door de binnenstad. Ze scheuren rakelings langs drommen mensen, woest trappend op vuurspuwende fietsen. Een opgedofte dame met parasol bungeejumpt aan een rollende schommel. Een witgekalkte man met zwarte engelenvleugels springt van zijn strijdwagen richting publiek. ‘Sjitterend wah’, klinkt het uit monden van toeschouwers die een glimp van de stoet proberen vast te leggen, voordat een tetterende fanfare als hekkensluiter over de keien roffelt.

Het is 2017 en het Duitse Theater Titanick opent de 27ste editie van festival Cultura Nova met de knotsgekke optocht Firebirds. Waar gaat het over? Geen idee: onverstaanbare monologen vervliegen in ronkend kabaal. Later blijkt het volgens het persdossier te gaan over een stel uitzinnige vliegeniers, dat erom strijdt wie als eerste een roestig toestel van de grond krijgt; een voorstelling als metafoor voor overspannen concurrentie in technologische vooruitgang. Aha.

Toch is het spektakel belangrijker, de verbeelding, de vuurbal van rondtrekkende artiesten, plus de reacties: ‘sjitterend’, ‘sjiek!’. Of, zoals festivaldirecteur Fiedel van der Hijden (63) trots vertelt: ‘We organiseren zo’n opening niet voor kunstkenners, maar voor jan met de pet. Ik doe het voor een oude man die zegt: ‘Had d’r good gedaon jonge!’’ Samen met collega Rocco Malherbe (51) bestiert Van der Hijden al dertig jaar het grootste cultuurfestival van Limburg.

De openingsvoorstelling ‘Muara’ van 2011, door het Spaans-Argentijnse acrobatiekgezelschap Voala Project. Beeld Luc Lodder
De openingsvoorstelling ‘Muara’ van 2011, door het Spaans-Argentijnse acrobatiekgezelschap Voala Project.Beeld Luc Lodder

Ieder jaar laat Cultura Nova met een grootschalige, gratis toegankelijke opening, live uitgezonden door regionale omroep L1, zien dat het internationale festival tien dagen bezit neemt van talloze binnen- en buitenlocaties in de voormalige Oostelijke Mijnstreek. Eigenlijk zoals pipowagens vroeger door dorpen trokken om te laten zien dat het circus weer in de stad was. De ene keer opent het festival met een plein vol vliegende acrobaten, zwiepend aan een kleurige zweefmobiel (2011, Voala Project), het andere jaar jaagt het Spaanse La Fura dels Baus de menigte op met gigantische skeletten (2016, Aphrodite en het oordeel van Paris). Dan weer stroomt de stad vol met gigantische ballonfiguren (2015, Plasticiens Volants) – het opblaasmonster Godzilla keert nog altijd terug als mascotte van Heerlen.

Bij de aanvang van Cultura Nova in 2019 verraste de Franse groep Plasticiens Volants de menigte met opblaasmonster Godzilla (inmiddels uitgegroeid tot mascotte van Heerlen). Beeld Luc Lodder
Bij de aanvang van Cultura Nova in 2019 verraste de Franse groep Plasticiens Volants de menigte met opblaasmonster Godzilla (inmiddels uitgegroeid tot mascotte van Heerlen).Beeld Luc Lodder

Als het kan, zijn de Franse vuurwerkkunstenaars van Groupe F erbij, met een orgastisch schouwspel van vuurwerkfonteinen, volgens artistiek leider Eric Travers (60) gecomponeerd als muziekstuk van pyro- en lichtkarakters. Let wel, dit zijn niet zomaar pyromanen. Groupe F luistert wereldwijd ceremonies op rond de Olympische Spelen en licht tijdens Oudjaar iconische architectuur uit met vuurwerkspektakels.

Morgen opent Groupe F de (uitgestelde) jubileumeditie met de buitenvoorstelling Échappée belle op het voormalige mijnterrein van Oranje-Nassau, naast het belastingkantoor. Vierduizend toeschouwers zien een dertig minuten durende, multimediale vuurwerkshow met videoprojecties, uitgevoerd door een Zwitserse dj, een muzikale vj en tien dansers, in een choreografie van de 24-jarige hiphopchoreograaf Justin de Jager uit Steenbergen.

De opening van 2016 door La Fura dels Baus, met de spektakelshow ‘Aphrodite en het oordeel van Paris’. Beeld Luc Lodder
De opening van 2016 door La Fura dels Baus, met de spektakelshow ‘Aphrodite en het oordeel van Paris’.Beeld Luc Lodder
De Franse gezelschappen Plasticiens Volants en Groupe F openden Cultura Nova in 2015 op het terrein van de voormalige Oranje-Nassaumijn. I.h.k.v. het Jaar van de Mijnen figureerden hierin opblaasversies van de mijnschoorstenen ‘Lange Lies’ en ‘Lange Jan’, die in 1976 werden gesloopt, maar door een fout bij het instorten gebouwen in de omgeving meenamen en veel schade aanrichtten. Beeld Luc Lodder
De Franse gezelschappen Plasticiens Volants en Groupe F openden Cultura Nova in 2015 op het terrein van de voormalige Oranje-Nassaumijn. I.h.k.v. het Jaar van de Mijnen figureerden hierin opblaasversies van de mijnschoorstenen ‘Lange Lies’ en ‘Lange Jan’, die in 1976 werden gesloopt, maar door een fout bij het instorten gebouwen in de omgeving meenamen en veel schade aanrichtten.Beeld Luc Lodder

De voorliefde van Cultura Nova voor beeldende openingsspektakels werd door adviescommissies van landelijke subsidiefondsen tot voor kort afkeurend benaderd. De adembenemende shows zouden niet exclusief genoeg zijn en artistiek minder vernieuwend. ‘Dat is ook niet het doel: Cultura Nova wil iedereen deelgenoot maken’, benadrukt Han Bakker (65), voormalig zakelijk leider van Dogtroep. De beroemde spektakelgroep kleurde in de jaren negentig menige opening van Cultura Nova. Bij het 25-jarig bestaan van Cultura Nova cureerde Bakker een terugbliktentoonstelling in cultureel centrum Schunck, getiteld Supernova. ‘Zo’n bizarre parade verbindt mensen. Die collectieve magie werkt inclusief. Je dagdroomt met z’n allen hardop. Spektakel hoef je niet verstandelijk te begrijpen, maar onderga je, zoals een droom.’ De minister van OCW, Ingrid van Engelshoven, benadrukte die kracht plus het grote bereik van Cultura Nova meermaals tijdens haar openingstoespraak in 2019: ‘Ik kom zeker terug.’

Bovendien, aldus festivaldirecteur Van der Hijden, passen deze theatrale optochten bij het dna van Limburg, met zijn tradities rond carnaval en religieuze processies. ‘Beeldend theater slaat hier goed aan. Vergeet niet dat de bevolking hier al decennia een mix is van zuidelijke nationaliteiten, waaronder Joegoslaven, Spanjaarden en Italianen, die in de vorige eeuw hierheen zijn gehaald om in de mijnen te werken. En Limburg hoort pas 150 jaar bij Nederland.’ Overigens bevat het festivalprogramma verder genoeg vernieuwende projecten in bijvoorbeeld dans, theater, muziek, installatiekunst, performance en architectuur.

Dogtroep tijdens Cultura Nova 1999. Beeld Klaus Tummers
Dogtroep tijdens Cultura Nova 1999.Beeld Klaus Tummers

Meestal verbeelden de kwetterende marionetten en burleske personages in deze spektakels kernachtige begrippen als goed, kwaad, schoonheid, wraak, Eros en Thanatos. Daarmee wordt metershoog in de lucht een grofmazig, vlammend stripverhaal getekend. Je kunt er moeilijk een gelaagd, gedetailleerd verhaal mee vertellen. Ervaren spektakelregisseurs weten dat. Maar sinds het verdwijnen van groepen als Dogtroep, The Lunatics en Tuig, en sinds Vis à Vis vast is neergestreken in Almere, mist Nederland nieuwe reizende theatermakers die op zo’n schaal buitenproducties kunnen regisseren. Cultura Nova heeft een lange, loyale band met beroemde gezelschappen uit Frankrijk, Spanje, Duitsland en Zuid-Amerika. Daarom koppelt het sinds kort jonge Nederlandse makers aan ervaren gezelschappen als Groupe F en Plasticiens Volants, zoals nu choreograaf Justin de Jager.

Twee jaar geleden werd Servé Hermans (40), mede-artistiek leider van Toneelgroep Maastricht, gevraagd voor het eerst een grootschalige Shakespearevoorstelling op het schouwburgplein te regisseren. Met jarenlange ervaring ín de theaterzaal ervoer Hermans hoe zo’n grootschalige buitenopening eigen wetten kent; een metier dat alleen in de praktijk valt te leren. ‘Entertain twintigduizend mensen die niet of nauwelijks naar theater gaan – dat is een hongerig monster dat je heel veel moet geven. Daarvoor heb je massa, vaart en een kloppend spervuur aan visuele prikkels nodig. Met ingetogen spelende acteurs ga je de mist in. Dan zoeken toeschouwers wie er eigenlijk spreekt. Je moet met grote kwast zorgvuldig het hemelgewelf beschilderen.’

Hermans regisseerde voor zijn Romeo & Julia (2019) een megagezelschap van acteurs, dansers, operazangers, freerunners, een amateurkoor van tweehonderd man, een bundel luchtballonnen en een groep pyrotechnici. ‘En toen vergat ik zelf als verteller een belangrijke cue. Ik heb het teruggezien: anderhalve minuut viel het stil. Verschrikkelijk. Zo’n buitenproductie is genadeloos. Je krijgt één kans, op die openingsavond zelf. Try-outs zijn logistiek te kostbaar.’

Toch lukte het hem de beroemde balkonscène met kraanwagen naar een flatgalerij te tillen en de dode geliefden als verstrengelde lijkjes aan luchtballonnen richting hemel te laten wegzweven: beelden die voor altijd op het netvlies van toeschouwers staan. Inclusief vlammenwerpers, die op het dak van Theater Heerlen een knalrood vuur ontstaken. ‘Groupe F heeft hun verboden liefde laten opvlammen in vele soorten vuur, van knetterende vlammetjes op kostuums tot gasexplosies bij de samensmelting in de dood. Áls het lukt, geeft zo’n collectieve beleving een waanzinnige kick.’

De balkonscène uit ‘Romeo & Julia’, de openingsvoorstelling van 2019 door Toneelgroep Maastricht, Progression Freerunning, Groupe F en Aérosculpture. Beeld Luc Lodder
De balkonscène uit ‘Romeo & Julia’, de openingsvoorstelling van 2019 door Toneelgroep Maastricht, Progression Freerunning, Groupe F en Aérosculpture.Beeld Luc Lodder

Alleen daarom al zou Hermans het zo weer doen, wanneer de coronarestricties voorbij zijn en Toneelgroep Maastricht zich niet meer als Barbapapa in honderd bochten moet wringen voor creatieve alternatieven. Bij een volgende opening hoopt hij water te kunnen laten branden – het thema weet hij al: de recente overstromingen. ‘De Maas loopt door heel Limburg. Dat wordt één grote golf van optochten.’

Internationaal beeldend theaterfestival Cultura Nova, 27/8 t/m 4/9. L1 zendt de openingsvoorstelling Échappée Belle vrijdag 27/8 om 21.30 uur live uit. De opening markeert ook de start van het expojaar van IBA Parkstad, de Internationale Bau Ausstellung in de voormalige Oostelijke Mijnstreek.

Tips voor Cultura Nova

Opera Zuid en philharmonie zuidnederland brengen knotsgekke personages tot leven in de muzikale satire Frankenstein!! Van Robinson Crusoë tot Loïs Lane en van Dracula tot John Wayne.

Geluidskunstenaar Mike Kramer maakt een zogeheten quadrafonische interpretatie van de beroemde kruiswegstatie van Aad de Haas; Patientia klinkt soms rauw, soms engelachtig.

Audiowandelingen te over: van Geworteld door de Kopsalon, in het Aambos van Molenberg, tot een poëtische nachtwandeling voor één persoon door Collectief Panda, van Op pad met... Hoge Fronten en Lieke Benders tot natuur- en kunstwandelingen door journalist Wiel Beijer. Ook zes markante opblaasfiguren van Plasticiens Volants markeren een route door de stad.

De alchemisten van de Vlaamse gezelschappen Laika en Zefiro Torna koppelen tijdens Balsam zinnenprikkelende geuren aan middeleeuwse gezangen uit Portugal, Griekenland en IJsland.

En dan is er nog de zang- en vertelkunst van acteur Leòn Ali Çifteci, in een monoloog van Abdelkader Benali, één-op-één-gezang van Rianne Wilbers in de crypte van de Pancratiuskerk, Het geluid in een boerenwei in Benzenrade, ambient-, drone-, minimal- en experimentele muziek tijdens een contemplatieve maandagavond en een choreografie voor vijf dansende Dreamers van Mami Izumi.

Meer over