Journalist gelooft goed doel eerder dan bedrijf

Nederlandse kranten zijn twee keer zo ontvankelijk voor persmededelingen van non-gouvernementele organisaties als voor die van bedrijven.

null Beeld anp
Beeld anp

Uitschieters zijn het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP) en de gratis kranten: van al hun nieuws over ngo's wordt ruwweg eenvijfde direct ingegeven door een persbericht. Van alle krantenberichten over bedrijven is slechts één op de twintig geïnspireerd door een persbericht.

Niet alleen haalt nieuws dat is ingestoken door de non-gouvernementele organisaties (zoals Greenpeace, WNF, Vluchtelingenwerk en Artsen zonder Grenzen) vaker de krant; de journalistiek gaat ook inhoudelijk meer mee met de standpunten van de ngo's, overigens meestal wel zonder die één op één over te nemen.

Dat blijkt uit een vergelijking van duizenden persberichten met tienduizenden krantenberichten van ruwweg de afgelopen tien jaar, waarop UvA-mediawetenschapper Jelle Boumans onlangs promoveerde. De bevindingen gaan in tegen het heersende beeld onder mediawetenschappers dat journalisten de oren zouden laten hangen naar het bedrijfsleven. 'Het grote geld dus', zegt Boumans. 'In andere studies is wel vastgesteld dat er veel pogingen zijn om journalisten te beïnvloeden, met lobbywerk, prijzen en snoepreisjes.'

4.500 persberichten

De 22.928 krantenartikelen die Boumans geautomatiseerd vergeleek met ruim 4.500 persberichten bieden een ander beeld. Globaal gesproken blijkt de journalistiek ongeveer twee keer zo ontvankelijk te zijn voor persmededelingen van non-gouvernementele organisaties dan voor die van bedrijven.

Dat kan erop duiden dat ngo's eenvoudigweg interessanter nieuws te melden hebben, denkt Boumans. Een andere verklaring is dat organisaties als Greenpeace, WNF of Oxfam Novib grote internationale bekendheid hebben en meer aan marketing doen. Ook is het denkbaar dat journalisten zich, als 'luizen in de pels', van nature onbewust meer met de ngo's identificeren.

Belangenorganisaties

Kranten hebben steeds meer de neiging om belangenorganisaties zoals Greenpeace of Unicef te raadplegen als waren het onafhankelijke experts, signaleert Boumans bovendien. 'Organisaties als Artsen zonder Grenzen of Unicef zitten vaak in probleemgebieden. Daardoor worden ze steeds meer gezien als onafhankelijke informatievoorzieners. Daarmee lijken ze relatief succesvol om berichtgeving te genereren.'

Dat wil niet zeggen dat kranten zomaar alles napapegaaien. In de regel gaan journalisten zelf met persberichten aan de slag: zo vond Boumans slechts drie gevallen waarbij een persbericht woord voor woord in de krant belandde.

De hang naar ngo's kan ook vertekende berichtgeving opleveren. In een deelonderzoek onderzocht Boumans met twee collega's welke persberichten over kernenergie tussen 2003 en 2012 meer doorklonken in de kranten: die van Greenpeace, of die van energieleveranciers NRG en EPZ. Dat lukte de anti-kernenergielobby veel beter, met als gevolg overmatige nadruk op de 'Greenpeace-thema's' gevaar, afval en rampen, in plaats van veiligheid, voordelen en vooruitgang.

Opvallend is dat kleur van een krant niet uitmaakt: zowel in de Volkskrant als in NRC en De Telegraaf kwam de berichtgeving meer overeen met de persberichten van Greenpeace dan met die van de industrie. Alleen het Noord-Hollands Dagblad, een van de twee regionale kranten die Boumans onderzocht, bleek ontvankelijker voor persberichten van de industrie. 'Ik zou niet durven zeggen hoe dat komt', zegt Boumans.

Ook de Volkskrant gaat weleens de mist in. Een persbericht van het Wereld Natuur Fonds kwam op vrijdag 19 februari 2010 bijna letterlijk in een Volkskrant-bericht terecht. Beeld De Volkskrant
Ook de Volkskrant gaat weleens de mist in. Een persbericht van het Wereld Natuur Fonds kwam op vrijdag 19 februari 2010 bijna letterlijk in een Volkskrant-bericht terecht.Beeld De Volkskrant

Regels aangescherpt

Overtuigend onderzoek, vindt lector massamedia en digitalisering Piet Bakker van de Hogeschool Utrecht, zelf niet betrokken. Denkbaar acht Bakker het dat de legitimiteit van 'ngo-persberichten' nog wat groter wordt als ze worden opgepikt door de persbureaus. 'Dan komt het nieuws van twee kanten op een redactie aan: via het persbericht én via een persbureau.'

Bij de Volkskrant zijn de regels aangescherpt, benadrukt adjunct-hoofdredacteur Pieter Klok: 'Sinds enkele jaren gaan we kritischer om met onderzoeken van ngo's. We drukken hun uitkomsten nooit meer zomaar af.' Dat geldt ook bij berichten van ngo's uit brandhaarden, zegt chef buitenland Alex Burghoorn: 'Het streven is altijd om meerdere bronnen te vinden. En onze eerste voorkeur is om de belangrijke verhalen zelf ter plaatse te maken.' Wat overigens wel wat anders is dan helemaal niet leunen op ngo's. Burghoorn: 'Mensenrechtenorganisaties kunnen dingen aan het licht brengen die we nog niet wisten. En er zijn gebieden waar geen journalist toegang toe heeft.'

Overigens is de invloed van persberichten op de krant in algemene zin niet heel groot, onderstreept Boumans. Van al het nieuws in Nederlandse kranten is 10 procent begonnen met een persbericht; bij het Algemeen Nederlands Persbureau is dat 16 procent.

En dat terwijl het aantal pr-medewerkers tussen 2000 en 2010 verdubbelde. 'Als er al zoiets bestaat als een Niagarawaterval van propaganda', schrijft Boumans, 'zijn Nederlandse journalisten kennelijk relatief goed in staat die te weerstaan.'

null Beeld NRC Handelsblad 7 juni 2011
Beeld NRC Handelsblad 7 juni 2011
null Beeld NRC Handelsblad 7 juni 2011
Beeld NRC Handelsblad 7 juni 2011
Meer over