Johan van der Keuken/Gouden Kalf In de achtertuin

JOHAN VAN DER KEUKEN (1938) won driemaal het Gouden Kalf, onder meer voor Face Value (1991) en zijn documentaire Lucebert, tijd en afscheid (1994)....

Volgens Van der Keuken is de aandacht voor zijn werk, of het nu foto's of films waren, altijd in golfbewegingen verlopen. 'Er zijn periodes in mijn leven waarin ik constant in de kijkert ben.' Op zijn zeventiende vestigde hij de aandacht op zich met Wij zijn zeventien (1955), een fotodocument van poserende Amsterdamse jongeren. Van der Keuken werkt graag tegen de conventies in. 'Ik vind het heerlijk om gunstig beoordeeld te worden. Maar het courante oordeel werkt wel op je in. Je moet het ook loslaten, anders ben je je vrijheid kwijt.'

Hij krijgt wel eens te horen dat hij een pestkop is. Op een festival in Marseille in 1994 was een retrospectief aan zijn films gewijd. Naast een korte film over het filmfestival van Sarajevo tijdens de burgeroorlog vertoonde hij daar een tweede film. Dat was On Animal Locomotion, die hij samen met Willem Breuker had gemaakt en waarin aan het slot ook beelden van verbrande torens in Sarajevo werden getoond. 'Een wilde film, die het hele idee van adequate documentatie overboord zette en verwarrende gevoelens bezorgt. Ik wilde niet alleen maar ontroeren. Ik wilde laten zien dat er meer dan één werkelijkheid van Sarajevo bestond. Dat is geen pesten.'

Heel vaak begon hij te draaien voordat de financiering van een film rond was. 'Dan namen we al ons geld op en gingen op reis. Met het ouder worden weegt zoiets wel zwaarder.' Hij noemt het 'gecalculeerde onveiligheid', want de kans ís er dat zo'n film er komt. In die zin bracht de Grolschprijs, met 50 duizend gulden de grootste geldprijs in de Nederlandse filmwereld, Van der Keuken bovenal rust. 'Ik run hier toch een soort winkel, waar ik zestig procent van mijn tijd doorbreng.' Zo kreeg hij de adempauze die nodig is om het materiaal bij elkaar te sprokkelen voor de exposities die hij voorbereidt voor het Stedelijk Museum en de Balie in Amsterdam. De eerste wordt eind september in de Balie geopend.

Van der Keuken kijkt met lichte afschuw naar de literaire wereld, waar de prijzen steeds hoger worden. 'Die spanning die wordt opgebouwd, de camera gericht op de verliezer. Vreselijk! Het zijn keiharde selectiemechanismen.' Hij kan met een zekere nostalgie terugdenken aan de dagen dat het filmfestival in Rotterdam nog geen prijzen uitloofde. 'Heerlijk, geen gezeur, vooral onderling niet.'

Bij sommige van zijn films heeft hij wel eens gedacht: ''Nu ben ik aan de beurt.'' Vandaar zijn grote verbazing toen hij in 1993 de Alblasprijs voor zijn fotografisch werk kreeg. 'Die kwam uit de hemel vallen. Het was een honorering van wat toen voor mij op de achtergrond was. Anderen houden zich er elke dag mee bezig. Ik moet er echt tijd voor vrijmaken.'

Arne Leffring

Meer over