Oog voor detail

Jezus zegt tegen Maria Magdalena: raak me niet aan. Wat moet ze dáár nou mee?

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: Noli me tangere.

null Beeld Imageselect
Beeld Imageselect


De stad, met zijn flats en appartementengebouwen, begint inmiddels te lijken op een kloostercomplex. Iedereen zit in zijn cel, de een z’n cel iets ruimer dan die van de ander. De muren, deuren en ramen van je woning, een vertrouwde aanblik als je thuiskomt na werk, studie, uitgaan of sport, vormen nu constant het kader van je leven. Dit is je nest, hiermee moeten we het doen. Hiertegen weerkaatsen onze gedachten, verlangens en fantasieën, hier klinkt een woord dat we per ongeluk hardop uitspreken ineens als uit een luidspreker. Veel mensen zitten samen in een cel, maar honderdduizenden zitten alleen. Twintigers, veertigers, tachtigers. De woelige stad is een eenzame stad geworden. Een stil klooster met iedereen in afzondering. Ik dacht aan het San Marco in Florence. Een rustpunt in de drukste stad van de Renaissance, met vijfenveertig kleine witte cellen voor de monniken, ieder met één muurschildering, midden 15de eeuw gemaakt door een van de bewoners, Fra Angelico. Op de wand in cel 1 staat hét bijbelse archetype van social distance: een mooie vrouw, verlangend naar de omhelzing van een man. Jezus met Maria Magdalena.

Ze was de eerste aan wie Hij zich liet zien, toen hij uit de dood was opgestaan op de eerste dag van de week na de kruisiging; de joodse week begint na de sabbat, zondagochtend dus. Ze huilde om haar vriend, hij riep haar naam. Hoe voelt een vrouw zich als haar dode geliefde er tóch blijkt te zijn? Wat wil een mens dan anders dan aanraken, voelen, ruiken, heel maken wat voelde als afgesneden? En toch zegt Jezus de totaal vreemde woorden: Noli me tangere, raak me niet aan. Wat moet ze dáár nou mee?

Noli me tangere, de beroemdste opgelegde lichamelijke distantie in de kunstgeschiedenis, is tot vandaag een mysterie. Kunstenaars hebben geweldige versies gemaakt, ieder met een eigen emotionele lading. In sommige raakt Maria Jezus wél aan, iets waar we ons in de isolatie voor dat verdomde virus van alles bij kunnen voorstellen.

Jacob van Oostsanen, Noli me tangere, 1507, waarin Jezus Maria Magdalene wél aanraakt. Gemäldegalerie Alte Meister Kassel. Beeld Gemäldegalerie Alte Meister Kassel
Jacob van Oostsanen, Noli me tangere, 1507, waarin Jezus Maria Magdalene wél aanraakt. Gemäldegalerie Alte Meister Kassel.Beeld Gemäldegalerie Alte Meister Kassel

Vaak ziet Jezus eruit als tuinman, omdat in Johannes staat dat Maria Magdalena dacht dat hij de tuinman was en hem pas herkende toen hij haar naam uitsprak.

Jezus verschijnt als tuinman aan Maria Magdalena, Ferdinand Bol, c.1640, Rijksmuseum Amsterdam. Beeld Rijksmuseum Amsterdam
Jezus verschijnt als tuinman aan Maria Magdalena, Ferdinand Bol, c.1640, Rijksmuseum Amsterdam.Beeld Rijksmuseum Amsterdam

Ook in de versie van Fra Angelico hier heeft Jezus, in alles toch een hemelse verschijning – hij zweeft zelfs nogal over het gras – nonchalant een schop over zijn schouders geslagen. Zijn voeten verraden hem, met de bloederige spijkerwonden, die in de rode bloemen in het gras worden herhaald; het bloed dat zich verspreidt, als de ‘zaadjes’ die hij in onze ziel plant.

Maria Magdalena was dus de eerste, en degene die het meest naar zijn fysieke nabijheid verlangde. Ze werd al in de 3de eeuw als ‘vertrouweling’ van Jezus beschreven en is de hele Middeleeuwen geroemd om haar centrale rol; zíj moest immers de apostelen vertellen dat hun meester was opgestaan (soms ben ik benieuwd of de mannen haar geloofden). Pas afgelopen eeuwen is haar reputatie veranderd, meer richting zondaar en hoer, en haar rol verkleind. Maar ze vertegenwoordigt de vrouw in al haar facetten, ook de tegenstrijdige, dat is juist zo mooi. Haar band met Jezus was op zijn minst hecht. Noli me tangere is misschien nog steeds een raadsel, het is wel symbolisch geworden voor de verhoudingen tussen God en mens, én tussen man en vrouw. En het werd, bedoeld of niet, het krachtigste beeld in de kunst van de soms machteloze leegte tussen mensen.

Fra Angelico, Noli me tangere, 1440-42, fresco op muur, 166 x 125 cm, Klooster van San Marco, Florence (cel 1).
 Beeld Imageselect
Fra Angelico, Noli me tangere, 1440-42, fresco op muur, 166 x 125 cm, Klooster van San Marco, Florence (cel 1).Beeld Imageselect

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram:@artpophistory

Meer over