EssayDoortje Smithuijsen

‘Je mag ook niks meer zeggen!’ Maar wie wordt er nou écht gecanceld? BN’ers in elk geval vrijwel nooit

In haar documentaire Sociaal tribunaal onderzoekt Doortje Smithuijsen de ‘cancelcultuur’. Ze concludeert dat online ophef rond een persoon vrijwel nooit van lange duur is. Waarom blijven we dan cancelen?

Doortje Smithuijsen
Cancel Culture
 Beeld
Cancel Culture

Tijdens de Russische invasie in Oekraïne was het in mijn tijdlijn drukker dan ooit. Van collegajournalisten tot oud-klasgenoten en de moeder van mijn ex: iedereen viel over elkaar heen met posts waarin ze hun afschuw uitspraken over de situatie. Weg met Poetin! Support Ukraine! Exit Gazprom! Boycot Baudet!

De situatie onderstreepte iets dat al langer gaande is: sociale media zijn dé plek geworden om collectief ongenoegen te uiten. ‘Rusland voelt nu wat cancelcultuur is’, kopte de Volkskrant vorige week. In het artikel legde Olaf Tempelman uit hoe de massale boycot van Rusland gezien kan worden als het eerste geopolitieke voorbeeld van ‘cancelen’. In Rusland kenden ze dat fenomeen nog niet: mensen zijn daar veel minder vrij om hun mening te delen – laat staan op sociale media.

Is Poetin nu gecanceld? Zou hij daar wakker van liggen? Als ik me niet vergis, zit hij gewoon nog aan het hoofd van die enorme onderhandelingstafel, alle boycots en #fuckpoetins ten spijt.

null Beeld  Rob en Robin
Beeld Rob en Robin

Juice

Toen ik zo’n anderhalf jaar geleden begon met de research voor mijn documentaire Sociaal tribunaal, waren ze in ons land nog op twee handen te tellen, de gecancelde mensen. Je had die situatie rond rapper Boef gehad, er was iets met Haye van der Heijden die de Holocaust zou ontkennen, Jort Kelder dreigde weleens gecanceld te worden – maar dat zette nooit echt door.

Anderhalf jaar verder wordt er gevoelsmatig elke week wel iemand aan de digitale schandpaal genageld. Van seksueel grensoverschrijdend gedrag tot discriminerende uitspraken – er blijkt altijd wel een BN’er te vinden die op dat moment symbool staat voor alles wat er mis is in de wereld. Een jaar geleden wist nog bijna niemand wat een juice-kanaal was; inmiddels is roddelvlogger Life of Yvonne zo’n beetje even invloedrijk als het NOS Journaal.

Meilandjes

Nederland lijkt de laatste tijd overbevolkt door mensen die verkondigen dat ze gecanceld zijn – wat meteen een contradictio in terminis is: wie wordt gehoord, wordt per definitie niet geboycot. Johan Derksen roept aan de lopende band dat hij helemaal niets meer mag zeggen – en doet dat voornamelijk in zijn eigen talkshow. En terwijl de Meilandjes – die van het gelijknamige Chateau en van ‘wijnen, wijnen, wijnen’ – alsmaar roepen dat ze gecanceld worden vanwege hun uitspraken over de islamitische cultuur, liggen hun autobiografieën al weken in de toptien bestverkocht van de AKO.

Je kunt je ondertussen afvragen of er in Nederland eigenlijk ooit iemand echt gecanceld is. Ja, Bilal Wahib leek even totaal afgeschreven nadat hij op Instagram een minderjarige jongen had uitgedaagd zijn geslachtsdeel te tonen. Hij werd verbannen van Instagram, zijn platenmaatschappij liet hem vallen en zijn muziek werd nergens meer gedraaid. Ik herinner me een filmpje van De Telegraaf waarin de verslaggever enigszins verlekkerd concludeerde dat het met de carrière van Wahib ‘absoluut nooit meer goed zou komen’. Inmiddels heeft Wahib alweer meerdere toptien-hits gescoord; later dit jaar verschijnt een documentaire over zijn leven op Videoland.

null Beeld Rob en Robin
Beeld Rob en Robin

Of neem die actie tegen GeenStijl. Tientallen vrouwen uit de media – onder wie Sheila Sitalsing, Eva Jinek, Claudia de Breij – riepen sponsoren in 2017 op de site niet meer te financieren, vanwege de seksistische uitspraken die er worden gedaan. Destijds trokken veel adverteerders zich inderdaad terug, maar de site is nooit offline gegaan en staat nog altijd bomvol reclame – en seksisme.

En dan rapper Boef: vier jaar geleden werd hij nog massaal veroordeeld nadat hij vrouwen op Snapchat ‘kech’ had genoemd, Arabisch voor hoer. Radiozenders boycotten zijn muziek, zakelijke partners lieten hem vallen – allemaal vol ontzetting en walging over Boefs misogynie. Twee jaar later huurde de overheid hem tijdens de eerste coronagolf in als influencer – voor 20 duizend euro mocht Boef op zijn socialemediakanalen vertellen over de Alleen Samen-campagne. Die hele kech-ophef was blijkbaar alweer vergeten – of deed er gewoon niet meer toe.

Duim omlaag

Terwijl aan talkshowtafels en bij het koffieapparaat wordt gesproken over een aanzwellende ‘cancelcultuur’, is het in de praktijk zoeken naar mensen die werkelijk door de digitale gemeenschap uit het publieke domein zijn verbannen. Dat cancelen desondanks zo’n vlucht heeft genomen is niet heel gek: al decennialang wordt de moderne mens omringd door platforms die het idee verkopen dat je wél iets kunt veranderen aan je leefomgeving; dat je mening er écht toe doet. Elke Uber-rit, elke bestelling, elk telefoongesprek met een klantenservice kan beoordeeld worden in de vorm van sterren, een online duim omhoog of omlaag.

null Beeld Rob en Robin
Beeld Rob en Robin

Cancelen geeft een gevoel van controle: je vindt bepaald gedrag niet oké, dus straf je degene die zich er schuldig aan maakt. Je spreekt je afschuw uit op de enige plek waar je altijd wordt gehoord: online, op sociale media. Vervolgens kijk je toe hoe de persoon die op dat moment symbool staat voor alles waar je tegen bent door jouzelf en mensen die op jou lijken wordt verketterd.

Dat diezelfde persoon vaak al binnen een jaar gewoon weer terugkeert in de publieke ruimte, dat merken de meeste mensen nauwelijks op. Op dat moment zijn ze alweer druk met hun afschuw uitspreken over een nieuw persoon, die op dat moment de personificatie is van alles wat slecht is en walgelijk.

En dat er door het steeds maar aanwijzen van één zondebok die symbool staat voor een omstreden systeem doorgaans niet zo heel veel verandert, ook daarvoor sluit men collectief de ogen. Liever de gevoelsmatige controle in stand houden dan je te verhouden tot de realiteit, namelijk dat je ondanks al die swipe-, like- en retweetmogelijkheden verdomd weinig kunt veranderen aan de wereld waarin je bent geboren.

Ontslag geëist

Tijdens mijn research ontmoette ik ondertussen ook mensen van wie je wel degelijk zou kunnen zeggen dat ze gecanceld zijn. Marisella de Cuba bijvoorbeeld, is een antiracisme-activist die een jaar geleden haar baan verloor na een digitale lastercampagne. Ze zette een filmpje online waarin ze ‘Weg met JP Coen’ voor een standbeeld krijtte, dat filmpje werd opgepikt door sites als Geenstijl en Vizier op Links, waarna De Cuba ‘gedoxt’ werd: haar gegevens werden openbaar gemaakt, ze kreeg bedreigingen via de chat en telefoon en haar werkgever werd bestookt met mailtjes waarin haar ontslag werd geëist.

Marisella de Cuba in Sociaal tribunaal.  Beeld  VPRO
Marisella de Cuba in Sociaal tribunaal.Beeld VPRO

Twee dagen later liet haar werkgever – in paniek geraakt door de online commotie en aanhoudende stroom mails – weten dat De Cuba per direct op non-actief werd gezet.

Terwijl types als Boef, Bilal en de Meilandjes ondanks hun ‘cancelling’ nog veelvuldig te zien zijn op tv en in de hitlijsten, zit De Cuba al meer dan een jaar thuis – werkloos en getraumatiseerd door de gebeurtenissen. Haar woning heeft ze moeten beveiligen, meermaals gingen de onlinebedreigingen over in fysieke: mensen die voor haar deur stonden, die briefjes achterlieten in de bus.

Online ophef kan wel degelijk levens verwoesten – alleen zijn het doorgaans niet de levens van BN’ers die blijvend schade oplopen, maar juist de levens van mensen die je überhaupt niet ziet of hoort. Denk ook aan artsen die op een ‘zwarte lijst’ terechtkomen: een enkele patiënt uit zijn ongenoegen na een mislukte operatie op een forum of site en vervolgens moet de chirurg zich de rest van zijn carrière tegenover iedere nieuwe patiënt verdedigen over die online review. Als de patiënten überhaupt nog komen – want wie heeft er nou zin zich te laten opereren door iemand die bekend staat als medische brokkenpiloot?

Stok om mee te slaan

Het lastige aan de term cancelcultuur is dat het maatschappelijke verandering in de weg lijkt te zitten. Sociale media zijn de afgelopen jaren een geweldig platform gebleken om misstanden en ongelijkheid aan te kaarten – denk aan #MeToo, aan Black Lives Matter en de onthullingen rond The Voice of Holland. Maar door het gelijktijdig inburgeren van de term ‘cancelcultuur’, kunnen dat soort bewegingen – en überhaupt het uiten van ongenoegen over racisme, seksisme en anderszins wangedrag – makkelijk worden afgedaan als overdreven ‘woke’. Veronica Inside racistisch? Ach, wat een gecancel. Marc Overmars grensoverschrijdend? #preuts #cancelcultuur. ‘Cancelen’ is een stok geworden waarmee geprivilegieerde groepen iedereen terug kunnen slaan die vragen stelt bij hun gedrag en denkwijzen.

Tegelijkertijd is met de digitale democratisering een sfeer is ontstaan waarin mensen het gevoel hebben extreem voorzichtig te moeten zijn over hun uitspraken. Als iets of iemand eenmaal online tot boeman is bestempeld, durft vrijwel niemand diegene nog te verdedigen: voor je het weet zit je zelf in het digitale verdomhoekje. In die zin ‘cancelen’ mensen dus ook zichzelf: veel meningen – vooral de meer genuanceerde varianten – worden maar niet gedeeld, uit angst voor digitale represailles.

Typisch waren de reacties op tweets van Georgina Verbaan over de gijzeling in de Amsterdamse Applestore. ‘Bizarre avond’, twitterde zij, ‘en toch ook naar dat die man is aangereden’ – doelend op de gepantserde auto die met volle vaart tegen de gijzelnemer was aangeknald. Gevolg was een golf woedende reacties aan Verbaans adres. De hele dag hadden we onze afschuw gedeeld over deze gek; er was nu geen ruimte voor empathie of relativering.

Dat de gijzelnemer later overleed aan de verwondingen door de aanrijding, veranderde daar niets aan. Sociale media kennen nu eenmaal weinig grijstinten: het is voor of tegen, goed of slecht.

Drammers en zakken

Dat gepolariseerde digitale debat heeft er ook toe geleid dat mensen elkaar steeds meer in hokjes plaatsen: Tim Hofman is een linkse drammer, Robert Jensen is een domrechtse zak, Sander Schimmelpenninck is een zure hypocriet óf een neoliberale salonsocialist – afhankelijk van je eigen maatschappelijke positie.

Sander Schimmelpenninck Beeld  VPRO
Sander SchimmelpenninckBeeld VPRO

Voormalig opiniemaker Anne Fleur Dekker ondervond hoe ingewikkeld mensen het vinden als je ineens niet meer helemaal past bij je digitale brand: zij hoorde online bij de linkse activisten, tot in 2018 bekend werd dat ze een relatie had met een lid van Forum voor Democratie. Gevolg was een digitale verkettering – mensen die voorheen vriendschappelijk met haar omgingen, zowel online als offline, blokkeerden haar ineens op Twitter; ze wilden per direct niet meer met haar geassocieerd worden.

Eenzelfde online reactie riep Sander en de kloof op – Sander Schimmelpennincks tv-serie over economische ongelijkheid. Huh, dat is toch die rijke graaf, klonk het op Twitter, wat moet díé nou in de wereld van financieel minderbedeelden? #bordvoorjekop #boycot.

Dat hokjesdenken komt overigens niet alleen van buitenaf: mensen plaatsen zichzelf online net zo goed binnen kaders. Tijdens het casten van personages voor mijn documentaire liep ik geregeld tegen die kaders aan: de een wilde niet in een film met linkse mensen, de ander weer niet met rechts. Sommigen wilden alleen meedoen als ik cancelcultuur sterk zou veroordelen, anderen wilden niet meewerken aan een documentaire vol ‘woke gezeik’. Bart Nijman van GeenStijl wilde niet in één documentaire met Sander Schimmelpenninck, Francisco van Jole van Vara-website Joop deed niet mee omdat Anne Fleur Dekker wel meedeed.

Er waren er ook genoeg die niet met mij geassocieerd wilden worden – want: elitair, wit, VPRO – en om die reden niet meededen. En nou ja, geef ze eens ongelijk.

Duidelijk werd in elk geval dat mensen veel moeite hebben met het idee hun boodschap te verkondigen in een setting die ze niet honderd procent zelf beheersen. Liever vanaf je eigen digitale kanaal delen wat er mis is met de wereld, dan dat je dat doet in, bijvoorbeeld, een documentaire waarbij je niet kan bepalen wie er voor en na je wordt gemonteerd. Best begrijpelijk natuurlijk, maar zo blijft het wel bij online schreeuwen vanuit de zelfgecreëerde loopgraven, en komt het niet snel tot een gesprek.

null Beeld  Rob en Robin
Beeld Rob en Robin

Facebook op zwart

Terwijl het in mijn tijdlijn nog altijd veroordelingen regende, zette Poetin in Rusland heel Facebook op zwart. Daar sta je dan, met je cancelcultuur – het grote democratische, westerse wapen, in één keer kaltgestellt.

Ondertussen ging het op sociale media onvermoeibaar door met de anti-Ruslandhashtags en de boze Poetin-posts. Niet gek: ergens voelt het op zo’n moment alsof je verplicht bent te laten weten dat je het ook heel erg vindt wat er in Oekraïne gebeurt – alsof mensen je anders zouden kunnen verdenken van een pro-Poetin-inborst, of erger nog, van totale onverschilligheid. We posten negatief over Poetin omdat we tegen hem zijn, maar ook om onszelf aan de goede kant van de geschiedenis te plaatsen. Hoe je het ook wendt of keert – cancelen heeft altijd ook te maken met jezelf profileren, met het bijschaven van je digitale brand.

Voor bedrijven geldt dat net zo goed: een persoon die slecht in het nieuws komt meteen laten vallen, heeft heus niet alleen te maken met morele overwegingen, het is ook gewoon pr. Zoals Tempelman schreef in zijn artikel: bedrijven stoppen hun zaken met Rusland niet uit louter ethische overwegingen, maar ook uit imago-management. Zoals niemand de enige op Instagram wil zijn die niet heel hard roept dat Poetin/Rietbergen/Marc(o) een lul is, zo wil geen enkel bedrijf als enige nog wel Russisch geld aannemen.

Verketteren

Door de opkomst van sociale media is je mening delen makkelijker dan ooit, en vele gedeelde meningen kunnen leiden tot maatschappelijke verandering. Ondertussen kun je je ook afvragen in hoeverre we echt iets opschieten met het online verketteren van steeds weer een nieuw persoon.

Zoals Tempelman opmerkte: wat hebben de Oekraïners aan het cancelen van Poetin? Wat helpt het hen dat Apple geen spullen meer verkoopt aan Russen, dat ze geen Netflix meer kunnen kijken, geen Spotify kunnen luisteren, niet meer naar de H&M kunnen, of Ikea? ‘Het had geholpen als de Gasunie niet begin deze week, maar begin deze eeuw kritisch had gekeken naar de gang van zaken in Poetins Rusland.’

Maar ja, op dat moment gingen er geen statistieken over Gazprom viraal.

Sociaal tribunaal, 15/3, NPO 3, 21.00 uur.

Meer over