Kunstwerk van de weekMet afstand

Jan Beutener verheft onooglijke dingen tot iets enerverends. Zoals zijn atelier, met, heus, een mondkapje

Jan Beutener: ‘Met afstand’ (2018) Beeld Natascha Libbert
Jan Beutener: ‘Met afstand’ (2018)Beeld Natascha Libbert

Wekelijks bespreekt de Volkskrant een kunstwerk dat nú om aandacht vraagt.

Stefan Kuiper

Wie Jan Beutener

Wat Met Afstand (2008), olieverf op doek, 102 x 134,5 cm

Waar Museum MORE, Gorssel

Afstand 1,5 meter niet verplicht

We gingen naar Gorssel om het mondkapje te zien. Hold it, makker, even een paar stappen terug: een jaar of twaalf geleden maakte de schilder Jan Beutener (1932) een schilderij van een interieur, wellicht geïnspireerd op zijn eigen atelier: een muur, een stoel, twee doeken en, bungelend aan het spanraam van het grootste doek, een hagelwit mondkapje – het werk hangt nu op een Beutener retrospectief in Museum MORE in Gorssel, mondkapje en al. Het kwam voorbij op insta. M’n actualiteitenradar begon direct te piepen. Een mondkapje! Op een schilderij! Daar diende verslag van te worden gedaan! Dus gingen we naar Gorssel om het mondkapje te zien.

Maar oog in oog met het kapje begon het twijfelen. Kwam ook door het kapje. Het was, bleek nu, niet het type kapje zoals men die sporend richting de Achterhoek op de gezichten van tientallen medepassagiers had gezien; eerder het soort kapje zoals ik dat droeg in mijn graffiti-jaren; een schilderskapje, bedoeld om de luchtwegen te vrijwaren van giftige verfdampen, zo’n harde met een filter. Wat viel er over dít kapje nu helemaal te beweren? Dat het profetisch was? Een onheilsbode? Nee, het kapje en ik, besloot ik stante pede, zouden afscheid nemen voor het stukje halverwege was. Maar nu ik hier toch was, kon ik best verslag doen van Beuteners schilderijen.

Jan Beutener Beeld Gert Jan van Rooij
Jan BeutenerBeeld Gert Jan van Rooij

Het zijn razend interessante werken – zo interessant dat ik me een beetje schaam dat ik ze nu pas ontdek. Kunsthistoricus Feico Hoekstra noemt ze in de catalogus anti-schilderijen, en daar zit wel iets in: ze hebben iets plagerigs. Een schutting met een gesloten deur; een bakstenen muur met een dichtgemetseld gat: plagerig. De schilderijen trekken je naar zich toe, om je direct daarna een pas op de plaats te laten maken. Ze zetten een deur open om hem direct weer dicht te smijten.

Als je ze ergens mee moet vergelijken, dan kom je niet uit bij andere schilders, maar bij fotografen, en wel die uit de gouden jaren van de Amerikaanse zwart-witfotografie: Walker Evans, Dorothea Lange, André Kertész. Net als hen is Beutener geïnteresseerd in zaken (deuren, muren, straatstenen, kopjes, bestek) die schilders lang veronachtzaamden, en weet hij door middel van kadrering, opbouw, licht-donker contrast en dergelijke, schijnbaar onooglijke dingen tot iets enerverends te verheffen.

Net als hen ook suggereert Beutener vaak iets over de gebruikers van al die objecten. Zelf zegt de kunstenaar hierover: ik schilder geen mensen, maar sporen van mensen.

Jan Beutener:
Jan Beutener: "Bij Daglicht" uit 2007Beeld Natascha Libbert

Bij daglicht en Met afstand tonen ook sporen van mensen, één mens, een schilderend mens, de kunstenaar zelf: een stoel (met handdoek), twee schilderijen (waarvan een tonend: een zittend naakt), drie schilderijen als je het grote blauwe ding achterin meetelt. Klinkt saai, is het niet. Komt door de geraffineerde opbouw. Het bevat een afwisseling van lichte en donkere partijen, van warme en koude kleuren – het zou schools zijn om al die contrasten en tegenstellingen hier aan te gaan wijzen. U kunt het op de afbeelding hierboven zelf toetsen.

Zoals vaak bij Beuteners schilderijen zit er een vreemde spanning in het werk. De dingen staan hier niet zomaar wat te staan. Ze zijn getuige geweest van iets, maar dat iets blijft buiten onze blik. De titel, Met afstand, biedt geen uitkomst. Die verdiept het mysterie enkel. Ik bedoel: van met afstand wát zijn we hier getuige? Van met afstand Beuteners beste schilderij? Van met afstand zijn leukste model? Of heeft de titel betrekking op de schilder zelf? Waarschijnlijk. Daarnet zat-ie nog in z’n stoel, nu is hij opgestaan en aanschouwt zijn werkplek. Met afstand. Zonder mondkap.

Meer over